Braziliya

Braziliya, rasmiy nomi Braziliya Federativ Respublikasi — Janubiy Amerikadagi eng katta davlat. Maydoni jihatidan dunyoda beşinçi örinda turadi, davlat tili — portugal tili, poytaxti — Braziliya şahri.

Turli nazariyalarga köra, Braziliya hududida dastlabki odamlar mil. av. 17 mingdan 6 ming yilgaça bölgan oraliqda paydo bölgan. Yevropaliklar kelganda mahalliy qabilalar neolit bosqiçida edi. Rusça va inglizça manbalarga köra, portugallar kelişi vaqtida hududda taxminan 7 million tubjoy aholi yaşagan.

Portugaliyalik dengizçi Pedru Alvariş Kabral 1500-yilda bu yerlarni Portugaliya uçun egalladi. Kaşf etilgan sana manbalarda turliça: özbekça va inglizça manbalarda 22 aprel, rusça Vikipediyada 24 aprel (boşqa örinda 22 aprel) körsatilgan. Özbekça Vikipediyada kaşfiyotçi sifatida ispan sayyohi Visente Yanez Pinson ham tilga olinadi. Mustamlakaçilik 1530-yillarda boşlandi: qirğoq 15 kapitanlikka bölindi (rusça Vikipediyada 1533-yil, inglizça Vikipediyada 1534-yil; birinçi aholi punkti San-Visenti 1532-yilda asos solingan). 1549-yildan portugal yerlari bevosita qirolga böysundirildi, Salvador şahri mustamlakaning birinçi poytaxti böldi. Dastlab daraxt, keyin şakarqamiş, qahva va oltin eksport qilindi; mehnat uçun qullardan, avval hindulardan, 1550-yildan asosan afrikaliklardan foydalanildi.

1807–1808-yillarda Napoleon xavfi tufayli Portugaliya qirol oilasi Braziliyaga köçib keldi. 1815-yilda Portugaliya, Braziliya va Algarve Birlaşgan Qirolligi tuzildi. Knyaz Pedru mustaqillikni e'lon qildi va Braziliya imperiyasi taşkil topdi. Sana manbalarda farq qiladi: özbekça Vikipediyada 7 oktyabr, rusça va inglizça manbalarda 7 sentyabr 1822-yil. Imperiya 1889-yilda respublikaga aylandi (özbekça Vikipediyada 15 oktyabr, rusça Vikipediyada 15 noyabr). Keyinçalik Jetuliu Vargas hokimiyatga keldi va Estado Novo tuzumi örnatildi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1964-yilda harbiy diktatura örnatilib, 1985-yilgaça davom etdi; amaldagi konstitutsiya 1988-yilda qabul qilingan.

Braziliya Janubiy Amerikaning markaziy va şarqiy qismini egallaydi, şarqdan Atlantika okeani bilan çegaralanadi. U Ekvador va Çilidan taşqari qit'adagi barça davlatlar bilan çegaradoş. Maydoni özbekça Vikipediyada 8 512 760, rusça Vikipediyada 8 515 767 km² deb berilgan.

Şimolda Amazonka pasttekisligi joylaşgan, mamlakatning katta qismini Braziliya yassitoğligi egallaydi. Eng baland çöqqi — Piku-da-Neblina (3014 m, özbekça Vikipediyaga köra). Yirik daryolari: Amazonka, Parana, San-Fransisku, Madeyra, Xingu va boşqalar; Iguasu şarşarasi maşhur. Iqlim hududga qarab özgaradi: Amazoniyada ekvatorial va subekvatorial, janubda subtropik iqlim. Mamlakat biologik xilma-xilligi bilan ajralib turadi; inglizça Vikipediyaga köra, u 17 megaxilma-xil davlat orasida birinçi örinda.

Konstitutsiyaga köra, Braziliya — federal prezidentlik demokratik respublikasi; prezident davlat va hukumat boşliği. Köppartiyaviylik tizimi mavjud. Mamlakat 26 ştat va 1 federal okrugdan iborat; munitsipalitetlar avtonom siyosiy birliklardir. Rusça Vikipediyaga köra, munitsipalitetlar soni 5564 ta. Braziliya BMT, G20, BRIKS va Mersosur a'zosi.

Braziliya iqtisodiyoti Janubiy Amerikada eng yirigi hisoblanadi. Qişloq xöjaligi, tabiiy resurslarni qazib oliş, işlab çiqariş va xizmat sohalari rivojlangan. Asosiy eksport mahsulotlari: qahva, soya, temir rudasi, apelsin şarbati, pölat va samolyotlar (Embraer). Valyutasi — real. Eng katta muammolar orasida daromad taqsimotidagi tengsizlik va korruptsiya tilga olinadi. Bioyoqilği, xususan şakarqamişdan etanol işlab çiqariş ham muhim tarmoqdir.

Braziliya madaniyatiga sobiq metropoliya Portugaliya sezilarli ta'sir körsatgan. Rasmiy va deyarli yagona sözlaşuv tili — portugal tili; Braziliya Amerikadagi yagona portugalça sözlaşuvçi davlatdir. Rusça Vikipediyaga köra, aholining köpçiligi katoliklardir.