Urugvay

Urugvay (ispança: Uruguay), rasman Urugvay Şarq Respublikasi — Janubiy Amerikaning janubi-şarqiy qismida, Atlantika okeani sohilida joylaşgan davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Montevideo.

Urugvay hududida qadimdan indeys qabilalari yaşagan; ispanlar kelganda asosiy qabila çarrua bölib, çana va guarani guruhlari ham mavjud edi. Ispaniyalik dengizçi Xuan Dias de Solis 1516-yilda Rio-de-la-Plata hududiga ekspeditsiya olib keldi. 1680-yilda portugallar Kolonia-del-Sakramentoni barpo etdi, 1726-yilda ispanlar Montevideoni taşkil qildi. 1776-yilda hudud Ispaniyaning La-Plata vitse-qirolligiga kiritildi.

Mustaqillik uçun kuraşda X. Artigas yetakçilik qildi: 1811-yilda Las-Pyedras jangida ispanlarni mağlub etdi. Keyin hudud portugal qöşinlari tomonidan bosib olindi va 1821-yilda Braziliya tarkibiga Sisplatina nomi bilan qöşildi. 1825-yil 25-avgustda X. A. Lavalyexa rahbarligidagi vatanparvarlar mustaqillik e'lon qildi; bu sana milliy bayram hisoblanadi. 1828-yilgi sulh şartnomasi mustaqil davlat tuzilişini nazarda tutdi, 1830-yilda birinçi konstitutsiya qabul qilindi.

19-asrda siyosiy hayotda Kolorado va Milliy (Blanko) partiyalari hukmron böldi; ular örtasidagi töqnaşuvlar fuqarolar uruşlariga olib keldi. Birinçi jahon uruşida Urugvay betaraflik e'lon qildi, 1945-yilda Germaniya va Yaponiyaga uruş e'lon qildi va BMT a'zosi böldi. 1973-yilda töntariş yuz berib, parlament tarqatib yuborildi; ingliz tilidagi manbaga köra, harbiy-fuqarolik diktaturasi 1985-yilgaça davom etdi. Özbekiston Urugvay suverenitetini 1991-yil 26-dekabrda tan olgan.

Urugvay şimolda va şimoli-şarqda Braziliya, ğarbda va janubi-ğarbda Argentina bilan çegaradoş, janubi-şarqda Atlantika okeani bilan öralgan. Qirğoqlari past, laguna tipli, yer yuzasi asosan tekislik. Maydoni haqida manbalar turliça ma'lumot beradi (pastdagi ziddiyatlarga qarang). Aholisi taxminan 3,5 mln, ularning deyarli 2 mlni Montevideo hududida yaşaydi. Mamlakat 19 ta departamentga bölinadi.

Iqlimi subtropik, nam: örtaça harorat iyulda 10–12°, yanvarda 22–24°, yiliga 1000–1200 mm yoğin yoğadi. Yirik daryolari — Urugvay va Rio-Negro. Yer ostida temir, marganets, oltin, kumuş, mis, granit, marmar va boşqa foydali qazilmalar bor.

Urugvay — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1967-yilda kuçga kirgan va 1997-yilda tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident, u töğridan-töğri umumiy ovoz beriş orqali 5 yil muddatga saylanadi va Vazirlar kengaşini tayinlaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — vakillar palatasi va senatdan iborat Kongress (Boş Assambleya). Rus tilidagi maqolaga köra, prezident lavozimini 2025-yil 1-martdan Yamandu Orsi egallaydi.

Urugvay — industrial-agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda xizmat körsatiş sohasi 66%, sanoat 26%, qişloq xöjaligi va baliqçilik 8% uluşga ega. Sanoatning yetakçi tarmoqlari — oziq-ovqat (göşt, vino, konserva) va töqimaçilik. Qişloq xöjaligining asosiy tarmoği — göştbop qoramolçilik va qöyçilik; buğdoy, şoli, makkajöxori, uzum va boşqa ekinlar yetiştiriladi. Çetga çorva mollari, göşt, jun, teri va baliq çiqariladi. Asosiy dengiz porti — Montevideo; pul birligi — urugvay pesosi.

Rasmiy til — ispan tili; dindorlarning aksariyati xristian-katolik. Adabiyot ispan tilida rivojlangan: mustaqillik kuraşi davrida xalq oğzaki ijodi asosida gauço adabiyoti vujudga keldi, zamonaviy nasrning asosçisi sifatida E. Asevedo Dias tilga olinadi. Tasviriy san'atda X. M. Blanes milliy rangtasvir maktabining şakllanişida muhim örin tutgan.

Barça tipdagi öquv yurtlarida ta'lim bepul. Oliy ta'lim asosan 1849-yilda taşkil etilgan Montevideodagi Urugvay universitetida beriladi. Montevideoda Milliy kutubxona (1816), Milliy nafis san'at muzeyi (1811) va Milliy tarix muzeyi (1900) joylaşgan.