Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Urugvay

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 152–156-b. — ziyouz.com

    Urugvay (Uruguay), Urugvay Şarq Respublikasi (Republica Orientar del Uruguay) — Jan. Amerikaning jan. şarqiy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 176,2 ming km2. Axoliyey 3 mln. 387 ming kişi (2002). Poytaxti — Montevideo ş. Ma'muriy jihatdan 19 departamentga bölinadi.

    Davlat tuzumi. U. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1967 y. kuçga kirgan va 1997 y. tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident, u tötri umumiy ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni vakillar palatasi va senatdan iborat bölgan Kongress (yoki Boş Assambleya), ijroçi hokimiyatni prezident amalga oşiradi. Prezident Vazirlar kengaşini tayinlaydi.

    Tabiati. Mamlakat jan. va jan. şarkda Atlantika okeani b-n öralgan. U. qirğoqlari kam parçalangan, past, laguna tipli. Yer yuzasi, asosan, sertepa tekislik. Mamlakat çekka şarqining aksariyati (Atlantika okeani sohili) botqoqlaşgan pasttekislik. U.ning eng baland nuqtasi — çekka jan.dagi PandeAsukar toği (501 m). Foydali qazilmalardan temir, marganets, oltin, kumuş, qörğoşin, mis, talk, qimmatbaho toş, granit, marmar, qönğir kumir bor. Iqlimi subtropik, nam iklim. Örtaça tra iyulda 10°—12°, yanv. da 22°— 24°. Yiliga 1000—1200 mm yoğin yoğadi. Katta daryolari — Urugvay va RioNegro. Preriyalarnpnt qizilqora tuproqlarida ötli subtropik savanna, dare böylarida doim yaşil örmon; jan. da butali savanna, şarkda palmazorlar bor. Hayvonlardan zirhlilar, nutriya, kalamuş, puma, amerika tuyaquşi, tapir, buğu, yovvoyi muşuk, tulki, çumolixör; parrandalardan oqquş, qarqara, turna, kolibri, sudralib yuruvçilardan şaqildoq ilon, qora ilon, alligator köp. KaboPolono, SantaTeresa va b. milliy boğlar taşkil etilgan.

    Aholisi. U.ning aksariyat aholisi — urugvayliklar (kreollar, ispan kolonistlari va 19-a.da köçib kelgan italyanlarning avlodlari). 19-a.ning 2yarmida fransuzlar, nemislar, slavyanlar ham köçib kela boşlagan. Rasmiy til — ispan tili. Dindorlarning aksariyati xristiankatolik. Şahar aholisi 88,7%. Yirik şaharlari — Montevideo, Salto.

    Tarixi. U. hududida qadimdan indeys qabilalari yaşagan, ular dehqonçilik, ovçilik, baliq ovlaş b-n şugullangan. 16-a.ning boşlarida bu yerda ispan mustamlakaçilari paydo böldi. 1750 y. Ispaniya bu hududni butunlay egallab oldi va 1776 y. Şarqiy sohil (mustamlaka davrida U. şunday deb nomlangan) Ispaniyaga qaraşli LaPlata vitseqirolligi tarkibiga kiritildi. Amerika qit'asidagi Ispaniya mustamlakaçilarining mustaqillik uçun olib borgan uruşi yillarida (1810—26) Şarqiy sohil aholisi 1815 y. mustaqillik e'lon qildi. 1816 y. Portugaliya qöşinlari Şarqiy sohilga bostirib kirib, 1817 y. uni batamom egallab oldi. 1821 y. Şarqiy sohil Braziliya tarkibiga qöşib olindi. 1825 y. U. vatanparvarlari X.A. Lavalyexi rahbarligida kuraş boşladilar va Şarqiy sohil Portugaliya b-n Braziliyadan ozod qilinib, mustaqil deb e'lon qilindi (1825 y. 25 avg.), ammo tez orada Argentinaga qaram bölib qoldi. Töla mustaqillik uçun ozodlik kuraşi avj oldi. 1828 y. Braziliya b-n Argentina örtasidagi sulh şartnomasida U. mustaqil davlatini tuziş nazarda tutildi. 1830 y. U. Şarq Respublikasi deb e'lon qilindi. 19-a. oxirida urugvay millati şakllanib böldi.

    1-jahon uruşida U. betaraflik e'lon qildi. 1933 y. öng kuçlar mamlakatda töntariş uyuştirib, diktatura rejimini örnatdi. 2-jahon uruşi (1939—45) y.lari U. «öq» pakti davlatlari (Germaniya, Yaponiya, Italiya) b-n aloqasini uzdi (1942). 1945 y. Germaniya b-n Yaponiyaga uruş e'lon qildi. 1951 y. konstitutsiyani isloh qiliş yuzasidan ötkazilgan plebissit natijasida davlat idora usuli özgardi: Milliy hukumat kengaşi davlat boşliği vazifasini bajara boşladi. 1966 y. konstitutsiya islohoti yakunida yana prezident lavozimi tiklandi. 1973 y. qurolli kuçlarning öng qanoti davlat töntarişi ötkazib, parlamentni tarqatib yubordi, siyosiy partiya va kasaba uyuşmalarining faoliyatini taqikladi. 1976 y. iyuldan harbiylar A. Mendesni prezident lavozimiga tayinladilar. 1981 y. sent,da hokimiyat tepasiga kelgan hukumat vazmin siyosat yuritdi. U. — 1945 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1991 y. 26 dek. da tan olgan. Milliy bayrami — 25 avg. — Mustaqillik e'lon qilingan kun (1825).

    Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. «Kolorado» partiyasi, 19-a.da tuzilgan; Milliy partiya («Blanko»), 19-a.da taşkil etilgan; Fuqarolik ittifoqi, 1917 y. asos solingan; U. sotsialistik partiyasi, 1910 y. tuzilgan; Xristiandemokratik partiya, 1962 y. taşkil etilgan. Mehnatkaşlarning kasaba uyuşmalariaro plenumi, 1966 y. asos solingan.

    Xöjaligi. U. — industrialagrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 26%, q.x. va baliqçilik uluşi 8%, xizmat körsatiş sohasi uluşi 66%.

    Sanoatida oz miqdorda grafit, granit, marmar, quriliş materiallari qazib olinadi. I.ç. sanoatining yetakçi tarmoqlari — oziq-ovqat (göşt, vino, konserva), töqimaçilik (asosan, jun gazlama) sanoati. Metallurgiya, avtomobil yiğuv, neftni qayta işlaş, kimyo, metallsozlik, elektrotexnika, sement, rezina, kunpoyabzal sanoati korxonalari bor. Yogoç tayyorlanadi. Yiliga örtaça 7,8 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi (asosan, GESlarda).

    Qişloq xöjaligining asosiy tarmoği göştbop qoramol va jun olinadigan qöyçilik. Q.x.ga yarokli yerlarning köp qismi ötloq va yaylovlardan iborat. Dehqonçilikda buğdoy, şoli, makkajöxori, tariq, oq jöxori, yemxaşak ekinlari, texnika ekinlaridan yer yonğoq, şakarqamiş, kungaboqar, sitrus mevalar, uzum yetiştiriladi. Baliq ovlanadi.

    Transporti. Yuklarning 3/4 şemi avtomobil transportida taşiladi. Avtomobil yölari uz. 51 ming km, t.y. uzunligi 2,1 ming km. Dengiz savdo flotining hajmi 172,5 ming t dedveyt. Asosiy dengiz porti — Montevideo. U. çetga çorva mol, göşt va göşt mahsulotlari, baliq, jun, teri va kunçilik xom aşyosi, sabzavot, töqimaçilik mollari çiqaradi, çetdan mineral xom aşyo (jumladan, neft), kimyoviy mollar, qora metall, maşina va uskuna, transport vositalari oladi. Braziliya, Argentina, AQŞ, XXR, Yaponiya, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari b-n savdo qiladi. Pul birligi — urugvay pesosi.

    Tibbiy xizmati. Aholiga, asosan, xususiy tibbiy muassasalar xizmat körsatadi. Tibbiyot xodimlari Montevideodagi untning tibbiyot fti va 2 ta tibbiyot bilim yurtida tayyorlanadi.

    Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Barça tipdagi öquv yurtlarida ta'lim bepul. Boşlanğiç maktab — 6 y.lik, örta maktab ham 6 y. (3+3). Boşlanğiç va kiçik örta maktablarda öqiş — majburiy. Davlat maktablari b-n bir katorda xususiy umumiy ta'lim öquv yurtlari ham bor. Örta maktabning 1bosqiçi negizida 3 y.lik xunartexnika va ped. bilim yurtlari işlaydi. U.da diniy seminariya kuts. Oliy ta'lim, asosan, Montevideodagi Urugvay un-tida (1849 y.da taşkil etilgan) olinadi. Uning xuzurida konservatoriya, kutubxonaçilik maktabi, ijtimoiy yordam maktabi, texnologiya va kimyo inti, nafis san'at maktabi bor. Montevideodagi Mehnat un-ti yuqori tipdagi maxsus öquv yurti hisoblanadi. San'at va hunarmandçilik kolleji va b. öquv yurtilari bor. Ilmiy va texnika tadqiqotlari milliy kengaşi mamlakatdagi i.t. faoliyatini muvofiqlaştirib boradi. Geogr. va tarix inti (1843), Kimyo farmatsevtika uyuşmasi (1888), Meteorologiya boş boşqarmasi (1912), Q.x. tadkiqotlari markazi (1914), astronomiya rasadxonasi (1928), biologiya inti (1923), kimyo sanoati inti (1935), Atom energiyasi milliy komissiyasi (1955), onkologiya inti (1960), Milliy muhandislik akademiyasi (1963) bor. Yirik kutubxonalari: Montevideodagi Milliy kutubxona (1816), Kongress milliy kutubxonasi (1929), Markaziy ped. kutubxonasi (1888). Muhim muzeylari: Montevideodagi Milliy nafis san'at muzeyi (1811), Milliy tarix muzeyi (1900), Tabiattarixi milliy muzeyi (1837), Ped. muzeyi (1888), Takuarembodagi indeyslar muzeyi, Zool. muzeyi.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Asosiy gaz. va jur.lari: «Diario ofisyel» («Rasmiy kundalik gazeta», 1905 y.dan), «Manyana» («Tong», kundalik gaz., 1917 y.dan), «Ora popular» (kundalik gaz, 1989 y.dan), «Aki» («Şu yerda», siyosiy haftanoma, 1983 y.dan), «Buskeda» («Izlaniş», ijtimoiysiyosiy haftanoma, 1972 y.dan), «Demokrasia» («Demokratiya», haftanoma, 1981 y.dan), «Kronikas ekonomikas» («Iqtisodiy yangiliklar», haftanoma, 1981 y.dan), «Estudios» («Tadqiqotlar», oylik jur., 1956 y.dan). Milliy axborot agentligi yöq. Milliy aloqa boşqarmasi — ANTEL davlat mahkamasi 1974 y. tuzilgan bölib, mamlakatdagi radioeşittiriş va tele kursatuvlarni nazorat qiladi. Telekursatuvlar 1956 y.dan işlaydi.

    Adabiyoti ispan tilida. Dastlabki qölyozma yodgorliklari mustamlaka davrida yaratilgan. Peres Kastelyanoning «Memorial» asari (1779 y. yozilgan, 20-a. boşlarida naşr qilingan) maktub tarzidagi tarixiy nasr namunasidir. X. Prego de Oliver, K. Vilyademoros şe'riyati va X. P. Martinesning «Beğubor sadoqat» pyesasi (1808) badiiy adabiyotga asos soldi. Mustakdllik uçun kuraş davrida gauçolar (daşt aholisi)ning xalq oğzaki ijodiyoti negizida gauço adabiyoti vujudga keldi. Uning maşhur namoyandasi B. Idalgo (1788— 1822) şe'rlari ispan mustamlakaçilarini foş etadi va ijtimoiy adolatsizlikni la'natlaydi. Yevropa klassitsizmi an'analariga tayanuvçi «akademik adabiyot»ning şe'riy namunalari «Şarqiy Parnas» antologiyasiga jamlangan. Şu adabiyotning atoqli vakili F. Akunya de Figeroa U. milliy madhiyasining muallifidir. 19-a.ning 30—40-y.laridan U. adabiyotida romantizm oqimi hukmron böldi. Zamonaviy U. nasrining asosçisi E. Asevedo Dias (1851 — 1924) «Ismael», «Şuhrat nidosi» tarixiy romanlarida gauçolarning ayançli hayotini tasvirladi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida şoirlardan X. AlonsoiTrelyesa, F. Silva Valdes, Delmira Agustini, Xuana de Ibarburu, adib X. E. Rodo, dramaturg F. Sançes, qissanavis O. Kiroga ijod qildilar. 30-y.lar oxiri va, ayniqsa, 2-jahon uruşidan keyin adabiyotda ijtimoiy illatlarni foş qiluvçi asarlar köplab yaratildi. E. Amorim, A.D.Gravina, M. Benedettining şu ruxdagi romanlari naşr etildi. 70—80-y.larda falsafiy şe'riyat rivoj topib, insonparvarlik va milliylik ğoyalarini tarannum etdi. Ayniqsa, X. Kunya, A. Berenger, M. Biançi, X. Medina Vidal va b. şoirlarning asarlari ilğor ijtimoiy jöşqinligi b-n ajralib turadi.

    Me'morligi va tasviriy san'ati. U.da çarrua indeyslari san'atidan odam, hayvon va quşlar qiyofasi tasvirlangan toş va sopol buyumlar bizgaça yetib kelgan. Mustamlaka davridagi me'morlik turli istehkomlar, çerkovlar, barokko va klassitsizm uslubida barpo etilgan şahar binolaridan iborat (Montevideodagi Munitsipal nafis san'at muzeyi, 1804—08, me'mori T. Toribo). 19-a. örtalaridan şaharlar yevropaça eklektizm ruxida, 20-a. boşlaridan modern uslubida kurila boşladi. 20-a. örtalarida Montevideo qayta qurildi, köpgina osmonöpar binolar (şahar ratuşasi, banklar, mehmonxonalar), kurortlar va savdo majmualari qad kötardi. 20-a.ning 2yarmida jamoa turar joylari va savdojamoat markazlari (bozor, dökon, klub, restoran, poçta, poliklinika, maktab, bolalar boğçasi, kutubxona) bölgan şaharçalar qurişga kirişildi. U.ning maşhur me'mori X. Vilamaxo binolarning tevarakatrofdagi tabiiy manzara b-n uyğun bölişiga va ularni qurişda mahalliy materiallardan foydalanişga alohida e'tibor berdi. U BMTning NyuYorkdagi boş binosi qurilişida maslahatçi sifatida qatnaşdi.

    U. tasviriy san'atida 19-a.ning 2yarmida, asosan, ajnabiy rassomlar ijod qildilar. U. milliy rangtasvir maktabining şakllanişida X.M. Montevideo şahri.

    Blanesning ijodi muhim urin oladi. Uning möyqalamiga mansub köpgina tarixiy kompozitsiyalar, uruş manzaralari, portretlar, gauço siymolari mamlakat tarixi va xalq hayotining yaxlit qiyofasini gavdalantiradi. Milliy haykaltaroşlik san'ati rivojlandi (J. Livi, D. Mora va b.). 20-a. ning 1yarmida D. Ekket, keyinroq K. M. Errera va K. A. Kastelyanos kabi rassomlar yetişib çikdi. Şaklning nozik jihatlarini idrok etuvçi haykaltaroş B. Miçelena mehnat va madaniyat axlining siymolarini gavdalantiruvçi asarlar yaratdi. 1927 y. «Teseo» guruhiga birlaşgan köpgina rassomlar ilğor ijtimoiy ğoyalarni modernizm an'analari b-n boğlab tasvirladilar. R. Peres Barradas, X. Kuneo Perinetti, P. Figari va b. rassomlar birbiridan gözal san'at asarlarini yaratdilar, X. Torres Garsia esa abstrakt san'atning faol tarğibotçisi böldi. 20-a. örtalaridan «Gravyura klubi» (L. Gonsales va b.) san'atda xalq hayoti va taşvişlarini keng aks ettiriş yölidan bordi. X.T. Garsia, I. Dyukas, K. Federiko Saes, P. Figari, R. Barrades, X. Koneo, V. Barkala, M. Espinola, 20-a.ning 2yarmidagi maşhur rassomlardir. 1970—80-y.larda K.Lara, X. Gamarra kabi rassomlar postmodernizm ğoyalarini mahalliy an'analar b-n yuksaltirişga harakat qildilar. Zamonaviy rassomlar orasida A. Ernandes, K. Paes Vilaro, G. Lasarini, L. Massey, E. Dias Yepes, N. Berdiyalar bor. 1957 y. Nafis san'atlar milliy maktabiga asos solindi.

    Musiqasi. Indeys musiqasining asosiy şakllari mehnat, uruş va marosim qöşiqlari hamda raqslaridan iborat bölgan. Çolğu asboblari: yoğoç baraban, hayvon şoxi va suyagidan yasalgan buğ, qamiş nay (pinkilo), dengiz çiğanoği, şaqildoq (maraka), ksilofon (marimba) va b. Ispan folklori namunalari (vilyansiko va b.) sayyor qöşiqçilar — payadoralar ijodi orqali 16-a.dan tarqalgan. Milliy (kreol) qöşiq janrlari — triste, vidala, estilo, milonga; raqs turlari — gato, syelito, perikon, kuando, rançera. 18-a.dan Yevropa professional musiqa turlari, jumladan, diniy musiqa şakllaridan — xoral, organ ijroçiligi va b., dunyoviy musiqa janrlaridan musiqali teatr (tonadilya, melodrama) va raqs musiqa (menuet, gavot, vals va b.) namunalari kirib keldi. 19-a.ning 20—50-y.larida 6 ta filarmoniya jamiyati, 1910 y. Montevideoda konservatoriya, kamer musiqasi uyuşmasi tuzildi. 20-a. boşidan milliy kompozitorlik maktabi taşkil topdi (L. Sambuseti, E. Fabini, A. Brokua). Zamonaviy musiqa arboblari: kompozitorlar E. Tosar, L. Birioti, R. Ştorm, K. Estrada, S. Serveti; dirijyor X. Protasi; pianinoçilar U. Balso, N. Marino; gitaraçi X. Oyanguren; xonanda V. Kastro. Musiqa ta'limi sohasida şahar musiqa maktablari tizimi mavjud. Montevideodagi Respublika un-ti xuzurida Milliy konservatoriya oçilgan.

    Teatri. Dastlabki teatr tomoşalari Montevideoda 18-a. oxirlarida körsatildi. 1793 y. bu yerda oçilgan Komediya uyida vaqtivaqti b-n B. Idalgo, E. Faxardo, F. X.de Aça kabi dramaturglarning pyesalari sahnalaştirildi. 1856 y. «Solis» teatri qurildi. Milliy teatrning ravnaqtopişida dramaturglar F. Sançes va E. Errera ijodining ahamiyati katta böldi. 20-a.ning 30—40- y.larida «mustaqil teatrlar» harakati boşlandi. «Komediya nasonal», «El Galpon», «Teatro uno», «Teatro universitario» kabilar tijorat teatrlaridan farkli ölaroq milliy va jahon dramaturgiyasining eng yaxşi namunalarini sahnaga olib çiqdilar. Tanikli teatr arboblari — S. Korriyeri, X. Savala Munis, A. del Çopo, X. Ortis, F. Volf, A. Lorreta. 1949 y.dan Drama san'ati maktabi işlaydi.

    Kinosi. 1898 y. dastlabki qisqa metrajli «Arrayo Seko velodrom i dagi velopoyga» filmi suratga olindi. «Muştlar va oliyhimmatlik» (1919, rej. X. Borxes) — birinçi töla metrajli film böldi. 1936 y.dan, asosan, hajviy mazmundagi ovozli filmlar çiqarila boşladi. 1950 y. kinematografiya inti taşkil etildi. 60—70-y.larda «Urugvaydek mamlakatni topib böpsiz» (1960, rej. U. Olive), «Pragada» (1964), «Karlos» (1966), «Menga talabalar yoqadi» (1968, hammasining rej. M. Andler), «Saylovlar» (1967, rej. U. Olive va M. Andler) kabi siyosiy yönalişdagi filmlar, turli rej. larning novellalaridan iborat «Oh, Urugvay» (1971) töla metrajli film yaratildi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    УРУГВАЙ (Uruguay), Уругвай Шарқ Республикаси (Republica Orientar del Uruguay) — Жан. Американинг жан. шарқий қисмида жойлашган давлат. Майд. 176,2 минг км2. Ахолией 3 млн. 387 минг киши (2002). Пойтахти — Монтевидео ш. Маъмурий жиҳатдан 19 департаментга бўлинади.

    Давлат тузуми. У. — республика. Амалдаги конституцияси 1967 й. кучга кирган ва 1997 й. тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент, у тўтри умумий овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни вакиллар палатаси ва сенатдан иборат бўлган Конгресс (ёки Бош Ассамблея), ижрочи ҳокимиятни президент амалга оширади. Президент Вазирлар кенгашини тайинлайди.

    Табиати. Мамлакат жан. ва жан. шаркда Атлантика океани б-н ўралган. У. қирғоқлари кам парчаланган, паст, лагуна типли. Ер юзаси, асосан, сертепа текислик. Мамлакат чекка шарқининг аксарияти (Атлантика океани соҳили) ботқоқлашган пасттекислик. У.нинг энг баланд нуқтаси — чекка жан.даги ПандеАсукар тоғи (501 м). Фойдали қазилмалардан темир, марганец, олтин, кумуш, қўрғошин, мис, тальк, қимматбаҳо тош, гранит, мармар, қўнғир кумир бор. Иқлими субтропик, нам иклим. Ўртача тра июлда 10°—12°, янв. да 22°— 24°. Йилига 1000—1200 мм ёғин ёғади. Катта дарёлари — Уругвай ва РиоНегро. Прерияларнпнт қизилқора тупроқларида ўтли субтропик саванна, даре бўйларида доим яшил ўрмон; жан. да бутали саванна, шаркда пальмазорлар бор. Ҳайвонлардан зирҳлилар, нутрия, каламуш, пума, америка туяқуши, тапир, буғу, ёввойи мушук, тулки, чумолихўр; паррандалардан оққуш, қарқара, турна, колибри, судралиб юрувчилардан шақилдоқ илон, қора илон, аллигатор кўп. КабоПолоньо, СантаТереса ва б. миллий боғлар ташкил этилган.

    Аҳолиси. У.нинг аксарият аҳолиси — уругвайликлар (креоллар, испан колонистлари ва 19-а.да кўчиб келган итальянларнинг авлодлари). 19-а.нинг 2ярмида французлар, немислар, славянлар ҳам кўчиб кела бошлаган. Расмий тил — испан тили. Диндорларнинг аксарияти христианкатолик. Шаҳар аҳолиси 88,7%. Йирик шаҳарлари — Монтевидео, Сальто.

    Тарихи. У. ҳудудида қадимдан индейс қабилалари яшаган, улар деҳқончилик, овчилик, балиқ овлаш б-н шугулланган. 16-а.нинг бошларида бу ерда испан мустамлакачилари пайдо бўлди. 1750 й. Испания бу ҳудудни бутунлай эгаллаб олди ва 1776 й. Шарқий соҳил (мустамлака даврида У. шундай деб номланган) Испанияга қарашли ЛаПлата вицеқироллиги таркибига киритилди. Америка қитъасидаги Испания мустамлакачиларининг мустақиллик учун олиб борган уруши йилларида (1810—26) Шарқий соҳил аҳолиси 1815 й. мустақиллик эълон қилди. 1816 й. Португалия қўшинлари Шарқий соҳилга бостириб кириб, 1817 й. уни батамом эгаллаб олди. 1821 й. Шарқий соҳил Бразилия таркибига қўшиб олинди. 1825 й. У. ватанпарварлари Х.А. Лавальехи раҳбарлигида кураш бошладилар ва Шарқий соҳил Португалия б-н Бразилиядан озод қилиниб, мустақил деб эълон қилинди (1825 й. 25 авг.), аммо тез орада Аргентинага қарам бўлиб қолди. Тўла мустақиллик учун озодлик кураши авж олди. 1828 й. Бразилия б-н Аргентина ўртасидаги сулҳ шартномасида У. мустақил давлатини тузиш назарда тутилди. 1830 й. У. Шарқ Республикаси деб эълон қилинди. 19-а. охирида уругвай миллати шаклланиб бўлди.

    1-жаҳон урушида У. бетарафлик эълон қилди. 1933 й. ўнг кучлар мамлакатда тўнтариш уюштириб, диктатура режимини ўрнатди. 2-жаҳон уруши (1939—45) й.лари У. «ўқ» пакти давлатлари (Германия, Япония, Италия) б-н алоқасини узди (1942). 1945 й. Германия б-н Японияга уруш эълон қилди. 1951 й. конституцияни ислоҳ қилиш юзасидан ўтказилган плебисцит натижасида давлат идора усули ўзгарди: Миллий ҳукумат кенгаши давлат бошлиғи вазифасини бажара бошлади. 1966 й. конституция ислоҳоти якунида яна президент лавозими тикланди. 1973 й. қуролли кучларнинг ўнг қаноти давлат тўнтариши ўтказиб, парламентни тарқатиб юборди, сиёсий партия ва касаба уюшмаларининг фаолиятини тақиклади. 1976 й. июлдан ҳарбийлар А. Мендесни президент лавозимига тайинладилар. 1981 й. сент,да ҳокимият тепасига келган ҳукумат вазмин сиёсат юритди. У. — 1945 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1991 й. 26 дек. да тан олган. Миллий байрами — 25 авг. — Мустақиллик эълон қилинган кун (1825).

    Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. «Колорадо» партияси, 19-а.да тузилган; Миллий партия («Бланко»), 19-а.да ташкил этилган; Фуқаролик иттифоқи, 1917 й. асос солинган; У. социалистик партияси, 1910 й. тузилган; Христиандемократик партия, 1962 й. ташкил этилган. Меҳнаткашларнинг касаба уюшмалариаро пленуми, 1966 й. асос солинган.

    Хўжалиги. У. — индустриалаграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноат улуши 26%, қ.х. ва балиқчилик улуши 8%, хизмат кўрсатиш соҳаси улуши 66%.

    Саноатида оз миқдорда графит, гранит, мармар, қурилиш материаллари қазиб олинади. И.ч. саноатининг етакчи тармоқлари — озиқ-овқат (гўшт, вино, консерва), тўқимачилик (асосан, жун газлама) саноати. Металлургия, автомобиль йиғув, нефтни қайта ишлаш, кимё, металлсозлик, электротехника, цемент, резина, кунпойабзал саноати корхоналари бор. Ёгоч тайёрланади. Йилига ўртача 7,8 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади (асосан, ГЭСларда).

    Қишлоқ хўжалигининг асосий тармоғи гўштбоп қорамол ва жун олинадиган қўйчилик. Қ.х.га ярокли ерларнинг кўп қисми ўтлоқ ва яйловлардан иборат. Деҳқончиликда буғдой, шоли, маккажўхори, тариқ, оқ жўхори, емхашак экинлари, техника экинларидан ер ёнғоқ, шакарқамиш, кунгабоқар, цитрус мевалар, узум етиштирилади. Балиқ овланади.

    Транспорти. Юкларнинг 3/4 щеми автомобиль транспортида ташилади. Автомобиль йўлари уз. 51 минг км, т.й. узунлиги 2,1 минг км. Денгиз савдо флотининг ҳажми 172,5 минг т дедвейт. Асосий денгиз порти — Монтевидео. У. четга чорва мол, гўшт ва гўшт маҳсулотлари, балиқ, жун, тери ва кунчилик хом ашёси, сабзавот, тўқимачилик моллари чиқаради, четдан минерал хом ашё (жумладан, нефть), кимёвий моллар, қора металл, машина ва ускуна, транспорт воситалари олади. Бразилия, Аргентина, АҚШ, ХХР, Япония, Европа Иттифоқи мамлакатлари б-н савдо қилади. Пул бирлиги — уругвай песоси.

    Тиббий хизмати. Аҳолига, асосан, хусусий тиббий муассасалар хизмат кўрсатади. Тиббиёт ходимлари Монтевидеодаги унтнинг тиббиёт фти ва 2 та тиббиёт билим юртида тайёрланади.

    Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Барча типдаги ўқув юртларида таълим бепул. Бошланғич мактаб — 6 й.лик, ўрта мактаб ҳам 6 й. (3+3). Бошланғич ва кичик ўрта мактабларда ўқиш — мажбурий. Давлат мактаблари б-н бир каторда хусусий умумий таълим ўқув юртлари ҳам бор. Ўрта мактабнинг 1босқичи негизида 3 й.лик хунартехника ва пед. билим юртлари ишлайди. У.да диний семинария куц. Олий таълим, асосан, Монтевидеодаги Уругвай ун-тида (1849 й.да ташкил этилган) олинади. Унинг хузурида консерватория, кутубхоначилик мактаби, ижтимоий ёрдам мактаби, технология ва кимё инти, нафис санъат мактаби бор. Монтевидеодаги Меҳнат ун-ти юқори типдаги махсус ўқув юрти ҳисобланади. Санъат ва ҳунармандчилик коллежи ва б. ўқув юртилари бор. Илмий ва техника тадқиқотлари миллий кенгаши мамлакатдаги и.т. фаолиятини мувофиқлаштириб боради. Геогр. ва тарих инти (1843), Кимё фармацевтика уюшмаси (1888), Метеорология бош бошқармаси (1912), Қ.х. тадкиқотлари маркази (1914), астрономия расадхонаси (1928), биология инти (1923), кимё саноати инти (1935), Атом энергияси миллий комиссияси (1955), онкология инти (1960), Миллий муҳандислик академияси (1963) бор. Йирик кутубхоналари: Монтевидеодаги Миллий кутубхона (1816), Конгресс миллий кутубхонаси (1929), Марказий пед. кутубхонаси (1888). Муҳим музейлари: Монтевидеодаги Миллий нафис санъат музейи (1811), Миллий тарих музейи (1900), Табиаттарихи миллий музейи (1837), Пед. музейи (1888), Такуарембодаги индейслар музейи, Зоол. музейи.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Асосий газ. ва жур.лари: «Диарио офисьель» («Расмий кундалик газета», 1905 й.дан), «Маньяна» («Тонг», кундалик газ., 1917 й.дан), «Ора популар» (кундалик газ, 1989 й.дан), «Аки» («Шу ерда», сиёсий ҳафтанома, 1983 й.дан), «Бускеда» («Изланиш», ижтимоийсиёсий ҳафтанома, 1972 й.дан), «Демокрасиа» («Демократия», ҳафтанома, 1981 й.дан), «Кроникас экономикас» («Иқтисодий янгиликлар», ҳафтанома, 1981 й.дан), «Эстудиос» («Тадқиқотлар», ойлик жур., 1956 й.дан). Миллий ахборот агентлиги йўқ. Миллий алоқа бошқармаси — АНТЕЛ давлат маҳкамаси 1974 й. тузилган бўлиб, мамлакатдаги радиоэшиттириш ва теле курсатувларни назорат қилади. Телекурсатувлар 1956 й.дан ишлайди.

    Адабиёти испан тилида. Дастлабки қўлёзма ёдгорликлари мустамлака даврида яратилган. Перес Кастельянонинг «Мемориал» асари (1779 й. ёзилган, 20-а. бошларида нашр қилинган) мактуб тарзидаги тарихий наср намунасидир. X. Прего де Оливер, К. Вильядеморос шеърияти ва X. П. Мартинеснинг «Беғубор садоқат» пьесаси (1808) бадиий адабиётга асос солди. Мустакдллик учун кураш даврида гаучолар (дашт аҳолиси)нинг халқ оғзаки ижодиёти негизида гаучо адабиёти вужудга келди. Унинг машҳур намояндаси Б. Идальго (1788— 1822) шеърлари испан мустамлакачиларини фош этади ва ижтимоий адолатсизликни лаънатлайди. Европа классицизми анъаналарига таянувчи «академик адабиёт»нинг шеърий намуналари «Шарқий Парнас» антологиясига жамланган. Шу адабиётнинг атоқли вакили Ф. Акунья де Фигероа У. миллий мадҳиясининг муаллифидир. 19-а.нинг 30—40-й.ларидан У. адабиётида романтизм оқими ҳукмрон бўлди. Замонавий У. насрининг асосчиси Э. Асеведо Диас (1851 — 1924) «Исмаэл», «Шуҳрат нидоси» тарихий романларида гаучоларнинг аянчли ҳаётини тасвирлади. 19-а. охири — 20-а. бошларида шоирлардан X. АлонсоиТрельеса, Ф. Сильва Вальдес, Дельмира Агустини, Хуана де Ибарбуру, адиб X. Э. Родо, драматург Ф. Санчес, қиссанавис О. Кирога ижод қилдилар. 30-й.лар охири ва, айниқса, 2-жаҳон урушидан кейин адабиётда ижтимоий иллатларни фош қилувчи асарлар кўплаб яратилди. Э. Аморим, А.Д.Гравина, М. Бенедеттининг шу рухдаги романлари нашр этилди. 70—80-й.ларда фалсафий шеърият ривож топиб, инсонпарварлик ва миллийлик ғояларини тараннум этди. Айниқса, X. Кунья, А. Беренгер, М. Бианчи, X. Медина Видаль ва б. шоирларнинг асарлари илғор ижтимоий жўшқинлиги б-н ажралиб туради.

    Меъморлиги ва тасвирий санъати. У.да чарруа индейслари санъатидан одам, ҳайвон ва қушлар қиёфаси тасвирланган тош ва сопол буюмлар бизгача етиб келган. Мустамлака давридаги меъморлик турли истеҳкомлар, черковлар, барокко ва классицизм услубида барпо этилган шаҳар биноларидан иборат (Монтевидеодаги Муниципал нафис санъат музейи, 1804—08, меъмори Т. Торибьо). 19-а. ўрталаридан шаҳарлар европача эклектизм рухида, 20-а. бошларидан модерн услубида курила бошлади. 20-а. ўрталарида Монтевидео қайта қурилди, кўпгина осмонўпар бинолар (шаҳар ратушаси, банклар, меҳмонхоналар), курортлар ва савдо мажмуалари қад кўтарди. 20-а.нинг 2ярмида жамоа турар жойлари ва савдожамоат марказлари (бозор, дўкон, клуб, ресторан, почта, поликлиника, мактаб, болалар боғчаси, кутубхона) бўлган шаҳарчалар қуришга киришилди. У.нинг машҳур меъмори X. Виламахо биноларнинг теваракатрофдаги табиий манзара б-н уйғун бўлишига ва уларни қуришда маҳаллий материаллардан фойдаланишга алоҳида эътибор берди. У БМТнинг НьюЙоркдаги бош биноси қурилишида маслаҳатчи сифатида қатнашди.

    У. тасвирий санъатида 19-а.нинг 2ярмида, асосан, ажнабий рассомлар ижод қилдилар. У. миллий рангтасвир мактабининг шаклланишида Х.М. Монтевидео шаҳри.

    Бланеснинг ижоди муҳим урин олади. Унинг мўйқаламига мансуб кўпгина тарихий композициялар, уруш манзаралари, портретлар, гаучо сиймолари мамлакат тарихи ва халқ ҳаётининг яхлит қиёфасини гавдалантиради. Миллий ҳайкалтарошлик санъати ривожланди (Ж. Ливи, Д. Мора ва б.). 20-а. нинг 1ярмида Д. Эккет, кейинроқ К. М. Эррера ва К. А. Кастельянос каби рассомлар етишиб чикди. Шаклнинг нозик жиҳатларини идрок этувчи ҳайкалтарош Б. Мичелена меҳнат ва маданият ахлининг сиймоларини гавдалантирувчи асарлар яратди. 1927 й. «Тесео» гуруҳига бирлашган кўпгина рассомлар илғор ижтимоий ғояларни модернизм анъаналари б-н боғлаб тасвирладилар. Р. Перес Баррадас, X. Кунео Перинетти, П. Фигари ва б. рассомлар бирбиридан гўзал санъат асарларини яратдилар, X. Торрес Гарсиа эса абстракт санъатнинг фаол тарғиботчиси бўлди. 20-а. ўрталаридан «Гравюра клуби» (Л. Гонсалес ва б.) санъатда халқ ҳаёти ва ташвишларини кенг акс эттириш йўлидан борди. Х.Т. Гарсиа, И. Дюкас, К. Федерико Саэс, П. Фигари, Р. Баррадес, X. Конео, В. Баркала, М. Эспинола, 20-а.нинг 2ярмидаги машҳур рассомлардир. 1970—80-й.ларда К.Лара, X. Гамарра каби рассомлар постмодернизм ғояларини маҳаллий анъаналар б-н юксалтиришга ҳаракат қилдилар. Замонавий рассомлар орасида А. Эрнандес, К. Паэс Виларо, Г. Ласарини, Л. Массей, Э. Диас Епес, Н. Бердиялар бор. 1957 й. Нафис санъатлар миллий мактабига асос солинди.

    Мусиқаси. Индейс мусиқасининг асосий шакллари меҳнат, уруш ва маросим қўшиқлари ҳамда рақсларидан иборат бўлган. Чолғу асбоблари: ёғоч барабан, ҳайвон шохи ва суягидан ясалган буғ, қамиш най (пинкильо), денгиз чиғаноғи, шақилдоқ (марака), ксилофон (маримба) ва б. Испан фольклори намуналари (вильянсико ва б.) сайёр қўшиқчилар — паядоралар ижоди орқали 16-а.дан тарқалган. Миллий (креол) қўшиқ жанрлари — тристе, видала, эстило, милонга; рақс турлари — гато, съелито, перикон, куандо, ранчера. 18-а.дан Европа профессионал мусиқа турлари, жумладан, диний мусиқа шаклларидан — хорал, орган ижрочилиги ва б., дунёвий мусиқа жанрларидан мусиқали театр (тонадилья, мелодрама) ва рақс мусиқа (менуэт, гавот, вальс ва б.) намуналари кириб келди. 19-а.нинг 20—50-й.ларида 6 та филармония жамияти, 1910 й. Монтевидеода консерватория, камер мусиқаси уюшмаси тузилди. 20-а. бошидан миллий композиторлик мактаби ташкил топди (Л. Самбусети, Э. Фабини, А. Брокуа). Замонавий мусиқа арбоблари: композиторлар Э. Тосар, Л. Бириоти, Р. Шторм, К. Эстрада, С. Сервети; дирижёр X. Протаси; пианиночилар У. Бальцо, Н. Мариньо; гитарачи X. Оянгурен; хонанда В. Кастро. Мусиқа таълими соҳасида шаҳар мусиқа мактаблари тизими мавжуд. Монтевидеодаги Республика ун-ти хузурида Миллий консерватория очилган.

    Театри. Дастлабки театр томошалари Монтевидеода 18-а. охирларида кўрсатилди. 1793 й. бу ерда очилган Комедия уйида вақтивақти б-н Б. Идальго, Э. Фахардо, Ф. Х.де Ача каби драматургларнинг пьесалари саҳналаштирилди. 1856 й. «Солис» театри қурилди. Миллий театрнинг равнақтопишида драматурглар Ф. Санчес ва Э. Эррера ижодининг аҳамияти катта бўлди. 20-а.нинг 30—40- й.ларида «мустақил театрлар» ҳаракати бошланди. «Комедия насьонал», «Эль Гальпон», «Театро уно», «Театро университарио» кабилар тижорат театрларидан фаркли ўлароқ миллий ва жаҳон драматургиясининг энг яхши намуналарини саҳнага олиб чиқдилар. Таникли театр арбоблари — С. Корриери, X. Савала Муньис, А. дель Чьопо, X. Ортис, Ф. Вольф, А. Лоррета. 1949 й.дан Драма санъати мактаби ишлайди.

    Киноси. 1898 й. дастлабки қисқа метражли «Аррайо Секо велодром и даги велопойга» фильми суратга олинди. «Муштлар ва олийҳимматлик» (1919, реж. X. Борхес) — биринчи тўла метражли фильм бўлди. 1936 й.дан, асосан, ҳажвий мазмундаги овозли фильмлар чиқарила бошлади. 1950 й. кинематография инти ташкил этилди. 60—70-й.ларда «Уругвайдек мамлакатни топиб бўпсиз» (1960, реж. У. Оливе), «Прагада» (1964), «Карлос» (1966), «Менга талабалар ёқади» (1968, ҳаммасининг реж. М. Андлер), «Сайловлар» (1967, реж. У. Оливе ва М. Андлер) каби сиёсий йўналишдаги фильмлар, турли реж. ларнинг новеллаларидан иборат «Оҳ, Уругвай» (1971) тўла метражли фильм яратилди.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.