Surinam
SaqlaşBoşqa nomlari: Suriname
Öqiş: 2 daqiqa
Surinam (niderlandça: Suriname), rasmiy nomi Surinam Respublikasi — Janubiy Amerikaning şimoli-şarqida joylaşgan davlat. Poytaxti — Paramaribo, rasmiy tili — niderland tili.
Tarixi
13Manbalarga köra, mustamlakagaça bu hududda arovaklar, kariblar va varaolar yaşagan. Ispan dengizçisi Alonso de Oxeda 1499-yilda bu yerga yetib kelgan. Ingliz mustamlakaçilari 1630-yilda Surinam daryosi böyida birinçi Yevropa koloniyasiga asos solgan. 1667-yilda Breda şartnomasi çoğida gollandlar Surinamni özida qoldirgan, inglizlar esa Nyu-Amsterdamni (keyingi Nyu-York) saqlab qolgan. 1683-yilda (Vikipediyaning özbekça maqolasida — 1682-yil) Surinam mustamlakasini boşqariş uçun Surinam jamiyati tuzilgan; boşqaruv Ğarbiy Hindiston kompaniyasi bilan boğliq bölgan.
Plantatsiya xöjaligi uçun Afrikadan qullar keltirilgan; inglizça manbaga köra, taxminan 300 ming afrikalik. Qullardan qoçganlar içki hududlarda marunlar jamoalarini taşkil etgan. Surinam 1799–1802 va 1804–1816-yillarda Buyuk Britaniya işğolida bölgan, qolgan davrda Niderlandiya mulki bölib qolgan. Qulçilik 1863-yilda bekor qilingan. Keyinçalik Hindiston, Indoneziya va Xitoydan işçilar keltirilgan.
1954-yilda Surinam Niderlandiya Qirolligi tarkibida avtonomiya oldi (mudofaa va taşqi aloqalar Niderlandiyada qoldi). 1975-yil 25-noyabrda mustaqil respublika böldi; bu sana milliy bayram hisoblanadi. 1980-yil 25-fevralda Desi Bouterse harbiy töntariş uyuştirgan; 1987-yilda yangi konstitutsiya qabul qilingan, 1991-yilda saylovlar ötkazilgan.
Geografiyasi
13Surinam Gviana yassitoğligida joylaşgan, hududining qariyb 90 foizini örmon qoplagan. Şimolda Atlantika okeani, ğarbda Gayana, şarqda Fransuz Gvianasi, janubda Braziliya bilan çegaradoş. Eng baland nuqtasi uçun manbalar turliça ma'lumot beradi: özbekça maqolada Vilgelmina toği (1280 m), rusça maqolada Yuliana toği (1230 m). Iqlimi issiq va nam; Koranteyn, Maroni, Surinam kabi daryolar sersuv. Yillik yoğin özbekça maqolada 2300–3000 mm, rusça maqolada 2000–2500 mm deb berilgan. Maydoni özbekça maqolada 163,3 ming km², inglizça maqolada taxminan 165 940 km².
Davlat tuzumi
13Surinam — respublika. Davlat boşliği — prezident; uni parlament 5 yil muddatga saylaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali Milliy assambleya (rusça maqolada 51 deputat). Ma'muriy jihatdan özbekça maqolada 9, rusça maqolada 10 okrugga bölinadi.
Iqtisodiyoti
13Iqtisodiyot konçilikka tayanadi: boksit, oltin va neft qazib olinadi. Qişloq xöjaligida şoli, banan, kokos, sitrus mevalar yetiştiriladi. Rusça maqolaga köra, 2016-yilda eksportning asosiy qismini oltin taşkil etgan. Pul birligi — surinam guldeni.
Madaniyati
13Aholi turli xalqlardan iborat: kreollar, hindlar, yavaliklar, marunlar, xitoylar va boşqalar. Dindorlar xristian, hindu va islom dinlariga e'tiqod qiladi. Niderland tilidan taşqari sranan tongo keng qöllanadi. Adabiyot niderland va surinam tillarida rivojlangan; Surinam universiteti 1968-yildan faoliyat yuritadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Surinam // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/376 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APASurinam. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/376
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/376
Raqamlarda
Aholi soni · 2025-yil
640 ming kişi
+0,9 %2024-yilga nisbatan
Yalpi içki mahsulot (YaIM) · 2025-yil
AQSh dollari: 4,5 mlrd
+2,4 % (yaxşi)2024-yilga nisbatan
YaIM aholi jon boşiga · 2025-yil
AQSh dollari: 7 070
+1,6 % (yaxşi)2024-yilga nisbatan
Iqtisodiy ösiş (real YaIM) · 2025-yil
4 %
+3 punkt (yaxşi)2024-yilga nisbatan · 2026 prognozi: 4 %
Inflyatsiya · 2025-yil
9,2 %
−7 punkt (yaxşi)2024-yilga nisbatan
Işsizlik darajasi · 2025-yil
7,8 %
+0,2 punkt (yomon)2024-yilga nisbatan
Örtaça umr davomiyligi · 2024-yil
73,8 yil
+0,2 % (yaxşi)2023-yilga nisbatan
Şaharda yaşovçilar · 2025-yil
65,8 %
özgarmadi2024-yilga nisbatan
Internetdan foydalanuvçilar · 2023-yil
87,4 %
+25,4 punkt (yaxşi)2019-yilga nisbatan
Savodxonlik (kattalar) · 2012-yil
92,9 %
−1,8 punkt (yomon)2010-yilga nisbatan
Dunyo xaritasida · qöşnilari bilan taqqoslaş · Manba: Jahon banki (CC BY 4.0), Xalqaro valyuta jamğarmasi (IMF) (manba körsatiladi)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q730wikidata.org · 14 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.