Surinam

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 747–749-b. — ziyouz.com

Surinam (Suriname), Surinam Respublikasi (Repudlick Suriname) — Jan. Amerikaning şim,şarqiy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 163,3 ming km2. Ağolisi 436,5 ming kişi (2002). Poytaxti — Paramaribo ş. Ma'muriy jixatdan 9 okrug (district)ra bölinadi.

Davlat tuzumi. S. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1987 y. 30 sent. da qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (2000 y.dan Ronald Venetian), u parlament deputatlari tomonidan 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy assambleya (bir palatali parlament), ijroçi hokimiyatni prezident va u tayinlaydigan vazirlar maxkamasi (vitseprezident boş vazir hisoblanadi) amalga oşiradi.

Tabiati. S. hududining köp qismi Gviana yassitoğligida (eng baland joyi — Vilgelmina toği, 1280 m) joylaşgan. Şim. payettekislik, qisman botqoqyaikdan iborat. Asosiy foydali kazilmalari: boksit, oltin rudalari, neft; şuningdek, temir rudalari, marganets, xrom, kamyob metallar (berill, niobiy, tantal) rudalari, gaz konlari ham bor. Ikdimi subekvatorial, issiq va sernam. Örtaça oylik tra 26—28°. Yillik yoğin 2300— 3000 mm. Koranteyn, Maroni, Surinam daryolari sersuv, serostona, faqat quyi qismida kema qatnaydi. Pasttekislikning şim. savanna, jan. dagi va yassitoğlikdagi laterit tuprokdarda doim yaşil örmonlar ösadi. Mamlakat hududining 90% örmon bilan band. Örmonlarda maymun, puma, tapir, yaguar, quşlar, sudralib yuruvçilar (jumladan, anakonda), savannada çumolixör, zirhlilar va b. yaşaydi. Braunsberg tabiiy boği va bir neça qöriqhonalar bor.

Aholisi surinamliklar — kreollar, hind va pokistonlik, indonez, negr, indeys, xitoy, yevropalik va b. Rasmiy til — niderland tili. Dindorlari xristian, islom, hinduiylik dinlariga e'tiqod qiladi. Şahar aholisi 51%. Muhim şaharlari: Paramaribo, Niv-Nikkeri.

Tarixi. S.da qadimdan indeyslar yaşab kelgan. 1499 y. ispan dengizçisi Alonso de Oxeda bu yerga yetib kelgan. 1551 y. golland savdogarlari Surinam daryosi quyiliş joyida qişloq qurişgan. 1593 y. S.ni ispanlar, 1630 y. inglizlar, 1667 y. gollandlar bosib olgan. 1682 y. Niderlandiya hukumati S.ni VestIndiya kompaniyasiga topşirgan, 1799 y. uni inglizlar bosib oldi. Plantatsiya xöjaligi taşkil qiliş uçun Afrikadan qulnegrlar keltirila boşlandi. 1802 y. Amyen sulh şartnomasiga köra, S. Niderlandiyaga ötdi. 1863 y. S.da qulçilik bekor qilindi. 2-jahon uruş davrida bu yerda Amerika qöşinlari joylaştirildi. 1945 y. 29 dek.da Niderlandiya Qirolligi S.ga içki işlar sohasida muxtoriyat huquqini berdi, taşqi siyosat va mudofaa masalalari Niderlandiya hukumati ixtiyorida qoldi. 1973 y. noyab.da Qonun çiqaruvçi kengaşga ötkazilgan saylovda milliy partiyalar bloki ğalaba qozondi. 1975 y. 25 noyab.da S. mustaqillikka erişdi. Öşa yil dek.dan S—BMT a'zosi. Milliy bayrami — 25 noyab. — Mustaqillik e'lon qilingan kun (1975).

Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. S. milliy partiyasi, 1946 y. asos solingan; Milliy birlik va birdamlik uçun partiya, 1947 y. taşkil etilgan; Ilğor islohotlar partiyasi, 1949 y. tuzilgan; Milliy demokratik partiya, 1987 y. asos solingan; Yangilangan taraqqiyparvar partiya. Ilğor kasaba uyuşma federatsiyasi C47; Ilğor işçilar taşkiloti, 1948 y. tuzilgan; S. kasaba uyuşmalari kengaşi, 1987 y. asos solingan; Davlat xizmatçilari federatsiyasi; S. kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1951 y. tuzilgan.

Xöjaligi. Iqtisodiyotining asosini konçilik taşkil qiladi. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 32%, qişloq xöjaligi.niki 10%, xizmat körsatiş sohasiniki 58%. Boksit qazib çiqariş sohasida dunyoda oldingi örinlardan birida turadi. Oltin xam qazib olinadi. Sanoati alyuminiy, şakarqand, yoğ, margarin işlab çiqariş., taxta tiliş, yoğoçsozlik, konserva korxonalaridan iborat. Yiligaörtaça 1,7 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Q.x. mamlakatning oziqovqatga bölgan ehtiyojini qondirmaydi. S. hududining 1%dan kamroqerida dehqonçilik qilinadi. Asosiy qişloq xöjaligi. ekinlari: şoli, şakarqamiş, banan, sitrus mevalar, kokos yonğoği, sabzavot. Qoramol, çöçqa, qöy, eçki boqiladi. Örmonlarda qimmatbaho nav yoğoç tayyorlanadi. Baliq va krevetka ovlanadi. T.y. uzunligi 301 km, avtomobil yöllari uz. 4,5 ming km. Asosiy dengiz portlari — Paramaribo va Mungo. S. çetga boksit, alyuminiy oksidi va alyuminiy, şoli, sitrus mevalar, yoğoçtaxta sotadi; çetdan xom aşyo, çala tayyor mahsulotlar, sanoat uskunalari, transport vositalari, yoqilği, oziqovqat sotib oladi. AQŞ, Niderlandiya, Norvegiya bilan savdo qiladi. Pul birligi — surinam guldeni.

Maorifi. 1976 y. 6—7 yohdan 12 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy ta'lim joriy etilgan. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 6 y., örta maktabda 5— 6 y. Davlatga qaraşli maktablarda öqiş bepul, xususiy öquv yurtlari ham bor. Darslar kreol, niderland, ingliz tillarida olib boriladi. Pedagog kadrlar 1 ped. va 2 öqituvçilar in-tida tayyorlanadi. Paramariboda S. un-ti (1968 y.dan), Tropiklar i.t. instituti, Madaniyat markazi (kutubxonasi bilan), S. muzeyi (kutubxonasi bilan) işlaydi.

Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. «Vare tayd» («Xaqiqiy vaqt», kundalik gaz., 1957 y.dan), «Vest» («Ğarb», kundalik gaz., 1909 y.dan), «Omxoog» («Çöqqi», katolik xaftanoma, 1955 y.dan). S. axborot agentligi (SNA), milliy axborot mahkamasi, 1977 y. asos solingan; «Stixting RadioOmrup Suriname», hukumat tijorat xizmati, 1965 y. tuzilgan. «Surinamse Televisi Stixting», hukumat telekörsatuv tijorat xizmati, 1965 y. taşkil etilgan.

Adabiyoti. S. va niderland tilida rivojlanayotgan adabiyotini X. Sxauten (18- a.), Y. King (19-a.) kabi şoirlar boşlab berişgan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida S. tili taqiqlandi, yarim asr mobaynida faqat niderland tilidagi asarlar naşr etiddi. A. Xelmanning hikoya va romanlari, A. de Komning şe'rlari yuzaga keldi. 40y.larda S. tilini tiklaş harakati boşlandi. Ma'rifatparvar I.A. Kunders xalqning milliy ongini uygotiş uçun kuraşdi. Şoirlardan A. Sangodaryoning «Kuraş», K. Verlogenning «Porloq inqilob» töplamlari, R. Dobruning şe'rlari ijtimoiy muammolarni kötarib çiqdi. B. Vyanen, L. Van Myulirning qissa, hikoya va romanlari yeşlar hayetini, L. G. Ferrir, Rita Raman va Dobru asarlari S. xalqining mustaqillik yölidagi kuraşini aks ettiradi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУРИНАМ (Suriname), Суринам Республикаси (Repudlick Suriname) — Жан. Американинг шим,шарқий қисмида жойлашган давлат. Майд. 163,3 минг км2. Ағолиси 436,5 минг киши (2002). Пойтахти — Парамарибо ш. Маъмурий жихатдан 9 округ (district)ra бўлинади.

Давлат тузуми. С. — республика. Амалдаги конституцияси 1987 й. 30 сент. да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (2000 й.дан Роналд Венетиан), у парламент депутатлари томонидан 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Миллий ассамблея (бир палатали парламент), ижрочи ҳокимиятни президент ва у тайинлайдиган вазирлар махкамаси (вицепрезидент бош вазир ҳисобланади) амалга оширади.

Табиати. С. ҳудудининг кўп қисми Гвиана ясситоғлигида (энг баланд жойи — Вильгельмина тоғи, 1280 м) жойлашган. Шим. паеттекислик, қисман ботқоқяикдан иборат. Асосий фойдали казилмалари: боксит, олтин рудалари, нефть; шунингдек, темир рудалари, марганец, хром, камёб металлар (берилл, ниобий, тантал) рудалари, газ конлари ҳам бор. Икдими субэкваториал, иссиқ ва сернам. Ўртача ойлик тра 26—28°. Йиллик ёғин 2300— 3000 мм. Корантейн, Марони, Суринам дарёлари серсув, серостона, фақат қуйи қисмида кема қатнайди. Пасттекисликнинг шим. саванна, жан. даги ва ясситоғликдаги латерит тупрокдарда доим яшил ўрмонлар ўсади. Мамлакат ҳудудининг 90% ўрмон билан банд. Ўрмонларда маймун, пума, тапир, ягуар, қушлар, судралиб юрувчилар (жумладан, анаконда), саваннада чумолихўр, зирҳлилар ва б. яшайди. Браунсберг табиий боғи ва бир неча қўриқҳоналар бор.

Аҳолиси суринамликлар — креоллар, ҳинд ва покистонлик, индонез, негр, индейс, хитой, европалик ва б. Расмий тил — нидерланд тили. Диндорлари христиан, ислом, ҳиндуийлик динларига эътиқод қилади. Шаҳар аҳолиси 51%. Муҳим шаҳарлари: Парамарибо, Ньив-Никкери.

Тарихи. С.да қадимдан индейслар яшаб келган. 1499 й. испан денгизчиси Алонсо де Охеда бу ерга етиб келган. 1551 й. голланд савдогарлари Суринам дарёси қуйилиш жойида қишлоқ қуришган. 1593 й. С.ни испанлар, 1630 й. инглизлар, 1667 й. голландлар босиб олган. 1682 й. Нидерландия ҳукумати С.ни ВестИндия компаниясига топширган, 1799 й. уни инглизлар босиб олди. Плантация хўжалиги ташкил қилиш учун Африкадан қулнегрлар келтирила бошланди. 1802 й. Амьен сулҳ шартномасига кўра, С. Нидерландияга ўтди. 1863 й. С.да қулчилик бекор қилинди. 2-жаҳон уруш даврида бу ерда Америка қўшинлари жойлаштирилди. 1945 й. 29 дек.да Нидерландия Қироллиги С.га ички ишлар соҳасида мухторият ҳуқуқини берди, ташқи сиёсат ва мудофаа масалалари Нидерландия ҳукумати ихтиёрида қолди. 1973 й. нояб.да Қонун чиқарувчи кенгашга ўтказилган сайловда миллий партиялар блоки ғалаба қозонди. 1975 й. 25 нояб.да С. мустақилликка эришди. Ўша йил дек.дан С—БМТ аъзоси. Миллий байрами — 25 нояб. — Мустақиллик эълон қилинган кун (1975).

Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. С. миллий партияси, 1946 й. асос солинган; Миллий бирлик ва бирдамлик учун партия, 1947 й. ташкил этилган; Илғор ислоҳотлар партияси, 1949 й. тузилган; Миллий демократик партия, 1987 й. асос солинган; Янгиланган тараққийпарвар партия. Илғор касаба уюшма федерацияси С47; Илғор ишчилар ташкилоти, 1948 й. тузилган; С. касаба уюшмалари кенгаши, 1987 й. асос солинган; Давлат хизматчилари федерацияси; С. касаба уюшмалари федерацияси, 1951 й. тузилган.

Хўжалиги. Иқтисодиётининг асосини кончилик ташкил қилади. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 32%, қишлоқ хўжалиги.ники 10%, хизмат кўрсатиш соҳасиники 58%. Боксит қазиб чиқариш соҳасида дунёда олдинги ўринлардан бирида туради. Олтин хам қазиб олинади. Саноати алюминий, шакарқанд, ёғ, маргарин ишлаб чиқариш., тахта тилиш, ёғочсозлик, консерва корхоналаридан иборат. Йилигаўртача 1,7 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Қ.х. мамлакатнинг озиқовқатга бўлган эҳтиёжини қондирмайди. С. ҳудудининг 1%дан камроқерида деҳқончилик қилинади. Асосий қишлоқ хўжалиги. экинлари: шоли, шакарқамиш, банан, цитрус мевалар, кокос ёнғоғи, сабзавот. Қорамол, чўчқа, қўй, эчки боқилади. Ўрмонларда қимматбаҳо нав ёғоч тайёрланади. Балиқ ва креветка овланади. Т.й. узунлиги 301 км, автомобиль йўллари уз. 4,5 минг км. Асосий денгиз портлари — Парамарибо ва Мунго. С. четга боксит, алюминий оксиди ва алюминий, шоли, цитрус мевалар, ёғочтахта сотади; четдан хом ашё, чала тайёр маҳсулотлар, саноат ускуналари, транспорт воситалари, ёқилғи, озиқовқат сотиб олади. АҚШ, Нидерландия, Норвегия билан савдо қилади. Пул бирлиги — суринам гульдени.

Маорифи. 1976 й. 6—7 ёҳдан 12 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий таълим жорий этилган. Бошланғич мактабда ўқиш муддати 6 й., ўрта мактабда 5— 6 й. Давлатга қарашли мактабларда ўқиш бепул, хусусий ўқув юртлари ҳам бор. Дарслар креол, нидерланд, инглиз тилларида олиб борилади. Педагог кадрлар 1 пед. ва 2 ўқитувчилар ин-тида тайёрланади. Парамарибода С. ун-ти (1968 й.дан), Тропиклар и.т. институти, Маданият маркази (кутубхонаси билан), С. музейи (кутубхонаси билан) ишлайди.

Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. «Варе тайд» («Хақиқий вақт», кундалик газ., 1957 й.дан), «Вест» («Ғарб», кундалик газ., 1909 й.дан), «Омхоог» («Чўққи», католик хафтанома, 1955 й.дан). С. ахборот агентлиги (СНА), миллий ахборот маҳкамаси, 1977 й. асос солинган; «Стихтинг РадиоОмруп Суринаме», ҳукумат тижорат хизмати, 1965 й. тузилган. «Суринамсе Телевиси Стихтинг», ҳукумат телекўрсатув тижорат хизмати, 1965 й. ташкил этилган.

Адабиёти. С. ва нидерланд тилида ривожланаётган адабиётини X. Схаутен (18- а.), Й. Кинг (19-а.) каби шоирлар бошлаб беришган. 19-а. охири — 20-а. бошларида С. тили тақиқланди, ярим аср мобайнида фақат нидерланд тилидаги асарлар нашр этидди. А. Хельманнинг ҳикоя ва романлари, А. де Комнинг шеърлари юзага келди. 40й.ларда С. тилини тиклаш ҳаракати бошланди. Маърифатпарвар И.А. Кундерс халқнинг миллий онгини уйготиш учун курашди. Шоирлардан А. Сангодарёнинг «Кураш», К. Верлогеннинг «Порлоқ инқилоб» тўпламлари, Р. Добрунинг шеърлари ижтимоий муаммоларни кўтариб чиқди. Б. Вьянен, Л. Ван Мюлирнинг қисса, ҳикоя ва романлари ешлар ҳаетини, Л. Г. Феррир, Рита Раман ва Добру асарлари С. халқининг мустақиллик йўлидаги курашини акс эттиради.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.