Iqlim
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 457–461-b. — ziyouz.com
Iqlim — yer yuzasining quyoş nurlariga nisbatan oğişiga boğliq ravişda obhavoning muayyan joyga xos bölgan köp yillik maromi, ya'ni biron joyda böladigan obhavo şaroitlarining majmui va mavsumiy geografik özgarişi; quyoş radiatsiyasi, yer töşama sirti xususiyatlari hamda ular b-n boğliq atmosfera dirkulyatsiyasi ta'sirida vujudga keladi. Har bir joy I.i uning boşqa joylardagi I.ga nisbatan öziga xos xususiyatlari haqida köp yillik meteorologik kuzatişlar natijasidagina töla tasavvurga ega böliş mumkin. I. atmosfera va faol qatlam (yer yuzasi) da betöxtov davom etadigan tabiiy (I. hosil qiluvçi) jarayonlar (issiqlik, kinetik va b. şakldagi energiyalarning özgarişlari, suvning buğlanişi, suv buğining suyuklikka aylanişi, namning bir joydan ikkinçi joyga köçişi va h. k.) natijasidir. Yer şarining turli nuktalarida I.ning turliça bölişi I. hosil qiluvçi omillarning har xil bölişiga, ya'ni bu jarayonlar sodir böladigan öşa geografik şaroitlarga boğliq. Geografik omillardan eng muhimlari joyning kengligi va balandligi, dengiz sohiliga yaqin-uzokligi, orografiya va ösimlik qoplamining xususiyatlari, qor va muzning bor-yöqligi, atmosferaning ifloslanganlik darajasi hisoblanadi. Bu omillar kengliklar böylab turli I.larning şakllanişiga sabab böladi.
Yernit şakli, uning Quyoş atrofidagi harakati va ekliptika tekisligiga qiyaligi, yer yuziga quyoş energiyasi turli kengliklarda turliça tuşi-şi, Yerning öz öqi atrofida aylanişi natijasida havo va suv harakatlari yönalişini özgartirişiga ta'siri va bu ta'sirning yuqori kengliklarda kuçli bölişi I. hosil qiluvçi astronomik omillar hisoblanadi. Biroq bir kenglikning özida ham I. qosil qiluvçi jarayonlar tabiiy geografik omillarga, ya'ni yer yuzasining quyidagi xususiyatlariga boğliq holda turliça böladi: a) quruqlik va suv is-siqlikni yutiş, saklaş va qaytariş, namni buğlantiriş, havo oqimlariga ta'sir etiş xususiyatiga ega; b) quruqlik relyefi havo oqimlarining tutilib qolişiga, keskinlaşuviga va özgarişiga, yerning turli yoqlariga kuyoş nurining turli mikdorda tuşi-şiga, yer yuzasidan suvning oqib ketiş ketmasligiga va b. ga ham ta'sir körsatadi; v) turli toğ jinslaridan tarkib topgan quruqlik mintaqalari har xil issiqlik ötkaziş xususiyatiga ega.
Yer yuzida I. şaroitlarining turliça bölişiga asosiy sabab astronomik va tabiiy-geografik omillar hisoblanadi. Ular yer yuzidagi hodisa va ja-rayonlarga yo butunlay boğlanmagan yoki, asosan, endogen jarayonlar ta'siri ostida juda sekin özgaradi. Bu omillarning eng katta tafovutlari (mas, tropik va mö'tadil kengliklar örtasida, qit'alar va okeanlar örtasida) havo oqimlarining umumsayyoraviy tizimini — atmosferaning umumiy dirkulyatsiyasini yuzaga keltiradi. Bu oqimlar issiqlik va namni yer şarining bir qismidan ikkinçi qismiga köçiradi, atmosferaning turli vertikal qatlamlari böylab issiklik va nam almaşinuvini vujudga keltiradi, bulutlar va yoğinlar hosil qiladi yoki ularning hosil bölişiga yöl qöymaydi, atmosfera b-n faol qatlam örtasidagi özaro ta'sirni jiddiy özgartiradi. Har bir joyda havo oqimlariga boğliq holda havo salqin yoki issiq böladi, yuqoriga kötariladigan yoğinli havo oqimlari, yo bölmasa, te-padan pastga tuşadigan quruq va iliq havo oqimlari köproq böladi. Issiqlikning dunyo okeanlarida turliça taqsimlanişi va atmosfera dirkulyatsiyasi tufayli dengiz oqimlarining paydo bölişi ham I.ni şakllantirişda muhim rol öynaydi. Oqimlar okeanning turli qismlarida yo anomal is-siq, yoki anomal sovuq faol qatlam hosil qilib, şu orqali atmosfera dirkulyatsiyasiga va bevosita dengiz ustida I. şakllanişiga ta'sir etadi.
Örta Osiyo hududining atmosfera dirkulyatsiyasida arktika, mö'tadil va tropik havo oqimlari iştirok etadi. Bu yerlarda yilning sovuq fasllarida mö'tadil mintaqa kontinental havo massalari ustunlik qiladi va, ayniqsa, siklon faoliyati jadallik b-n rivojlanadi. Bu esa qiş faslining juda özgaruvçan, odatda, seryomğir va köpinça, sovuq bölişiga olib keladi. Yilning sovuq bölmaydigan davrlarida Turon pasttekisligidagi çölning juda qizib ketişi tufayli past bosimli havo qatlami vujudga keladi. Bu yerga kirib kelayotgan havo oqimlari yer sirtidagi issiq töşamaning kuçli ta'siriga duç keladi, ularda jadal özgarişlar jarayoni yuz beradi. Natijada issiq va quruq Turon kontinental tropik havo oqimi vujudga keladi. Transformatsiya (havo oqimining özgarişi) ta'sirida siklonli jarayonlar şu qadar sezilmaydigan dara-jada ötadiki, faqat t-ra qisman özgaradi va bulutlar paydo böladi, nisbatan barqaror issiq va quruq obhavo vujudga keladi.
Örta Osiyo hududidagi I.ning öziga xos xususiyati qurğoqçilikdir, bu esa hududning tabiiy namgarçilik maromi b-n boğliq. Namgarçilik maromining şakllanişida atmosfera yoginlarining ahamiyati katta. Yillik yoğinning köproq qismi —30 —50% i bahorga, 30—35% i qişga va 15—20% i kuzga töğri keladi. Yoz oylarida yoğingarçilik juda kam — yillik yoğinning 5—10% ini, jan. hududlarda 2—3% ini taşki l qiladi. Yoğinlarning fasllar böyiça notekis taqsimlanişi sovuq mavsumlarda siklon faoliyatining jadal rivojlanişi (ayniqsa, eng ser-yoğin oylar —mart— apr.), yozda esa termik depressiya kuçayişi b-n boğliq. Yoğinlar yildan-yilga özgarib turadi, ayrim yillarda esa yoğin örtaça (köp yillik) yoğinlar miqsoriga nisbatan 1,5—2 marta köproq (mas, 2002 y. bahorda Özbekiston hududida şunday hol yuz berdi), qurğoqçilik yillarida esa 3—4 marta kam böladi. Yoğingarçilikning özgaruvçanligi, ayniqsa, quruq issiq oylarda kuçayadi, ayrim yillarda yozda yoğingarçilik butunlay bölmay-di, ayrim yillarda esa bir neça kun içida bir yillik yoğin yoğişi mumkin (q. Atmosfera yoğinlari).
I.ni hosil qiluvçi ikkilamçi omillar ham bölib, ular quyidagilardan iborat: a) faol qatlamning al-bedosi va b. xususiyatlarini özgartirib yuboradigan quruklikdagi qor va muzliklar hamda dengizlardagi muzliklar; b) faol qatlamning suv ötka-zuvçanligi, issiklik siğimi, issiqlik ötkazuvçanligi, albedosi, ğadir-budirligi, buğlatiş qobiliyatini va b. xususiyatlarini özgartirib yuboradigan ösimliklar (ayniqsa, örmon) va tuproq qoplami.
Okeanlarda I.ning har bir elementa geografik kenglikning özgarişiga, bir dengiz oqimi ta'siridagi hududdan ikkinçi oqim ta'siridagi hududga ötişiga, joyning atmosfera umumiy dirkulyatsiyasiga nisbatan tutgan örniga qarab asta-sekin özgarib boradi. I.ning faqat okeanlardagina sof holda kuzatiladigan bunday asta-sekin özgarişi makroiqlimiy özgarişlarga sabab böladi. Quruklikdagi makroiqlimning asta-sekin özgarişiga relyef, ösimlik, suv havzalari va h. k. ta'sir etadi. Yirik va örtaça relyef şakllari, örmonlar, dalalar, köllar, yirik şaharlar va b. ta'sirida bir neça km yoki bir neça ön km masofada I. elementlarining uzluksiz özgarib turişi mahalliy I.ni vujudga keltiradi. I. elementlarining kiçikkiçik daraxtzorlar, sayhonliklar, tepaliklarning turli tomonga qaragan yon bağirlari, şahar köçalari, maydonlari va h. k. ta'sirida bir neça yuz yoki bir neça ön m masofada özgaça bölişi joyning mikroiqlimiy şaroitlari deb ataladi. Yer şarida I.ning nihoyatda turli-tuman bölişi iqlimiy hududlaştirişni, ya'ni mintaqa (akvatoriya)larni iqlimiy tafovutga qarab qismlarga ajratişni taqozo qiladi. Iqlimiy çegaralarni aniqlaşda, köpinça, tabiiy çegaralardan foydalaniladi. Iqlimiy hududlaştirişning maxsus sxemalari amaliy iqlimşunoslik masalalarini hal etiş b-n boğlangan bölib, meteorologik şaroitlarning örganiladigan obyekt (ekinlarning rivojlanişi va hosili, transport va turli xil inşootlardan foydalaniş, turli xil iqlim şaroitida inson özini qanday his qilişi)ga ta'sirini tadqiq qiliş natijalariga asoslangan. Mac, paxtaning ma'lum navini yetiştiriş uçun vegetatsiya davrida t-raning mi-nimal yiğindisi 4000° bölişi kerak bölsa, samarali harorat yiğindisi xaritadagi 4000° ga teng bölgan izoçi-ziq paxta östiriş mumkin bölgan hududni çegaralab beradi. Q. x. ösimliklarining tarqaliş çegarasi, ularning mahsuldorligi köp jihatlardan I. şaroitlariga boğliq. Bu şaroitlarni hisobga oliş q. x. işlab çiqarişini ixtisoslaştiriş, q.x. ösimliklarini joylaştiriş va ularni yangi hududlarga siljitişda, agrotexnik, meli-orativ va b. tadbirlar tizimlarini işlab çiqişda, ekinlarning yangi navlarini yaratiş va b.da juda zarur. Yer şarining turli qismlarida I. omillarining tabiiy-geografik ja-rayonlarga ta'sirini çuqurroq örganiş maqsadida rus geofizigi M. I. Budiko şu joyning yillik radiatsiya balansi va quruklik indeksidan foydalanişni, iqlimiy hududlaştirişga genetik yondaşiş usulini tavsiya etadi. Bu usul b-n Yer şari iqlimiy jihatdan turliça bölgan xududlarga aj-ratiladi. Rus iqlimşunosi B. P. Ali-sovning hozirgi kunda keng foydalaniladigan va juda mukammal iqlimiy hududlaştiriş sxemasi genetik yondaşiş usuliga asoslangan. Bu sxemaga turli geografik kengliklarda yer yuzasi b-n atmosferaning issiqlik va namlik almaşinuvi ta'sirida vujudga keluvçi havo massalarining geografik turlari asos qilib olingan. B. P. Alisov Yer şarini I. hosil böliş jarayoni bir-biridan keskin farq qiladigan 7 ta I. mintaqasiga ajratgan. Uzluksiz va tez-tez özgarib turadigan obhavoga nisbatan I. turğunlik xususiyatiga ega va u ön hamda yuz yillar mobaynida juda kam özgaradi.
Keyingi 1000 yil içida 20-a. eng iliq davr hisoblanadi. Jumladan, 90-y.lar eng iliq ön yillik sanalib, havoning örtaça harorati global miq-yosda 0,3°—0,6° yuqori bölgan. I. özgari-şini baholaşda yaqin 30 yillik (1961—90) dagi örtaça meyor qabul qilingan. Özbekistonda tayanç gidrometeorologiya stansiyalari (Urganç, Tomdi, Qoraköl, Qarşi, Şerobod, Samarkand, Jizzax, Toşkent va Farğona)ning köp yillik kuzatuv ma'lu-motlariga qaraganda, örtaça yillik havo harorati kötarilib bormoqda. 2000 y. havoning örtaça harorati iqlimiy meyordan 1,13° yuqori bölib, 1941 yil-dagidek iliq bölgan. Özbekistonda ekstremal iliq (meyordan G goqori) bölgan - 1941, 1983, 1995, 1997 va 2000 y.larni körsatiş mumkin. Respubli-kada keyingi 10 yillikda yoğin-soçin miqdori kam bölgan (meyorning 63— 67 foizi) - 1995, 1996 va 2000 y.larni körsatiş mumkin. Havo haroratining örtaça oylik minimal va maksi-mal qiymatlarini ikki meyoriy davrga (1931-60, 1961-90) nisbatan qiyosiy tahlili Özbekistonda isişning davom etişini körsatmoqda. Tabiiy ofatlar (mas, dul, tuman, örmondagi katta yonğinlar va b.)ning oldini oliş maqsadida atmosferaga faol ta'sir körsatilmoqda. Lekin bu sun'iy ta'sirlar hudud I.iga deyarli ta'sir etmaydi.
Oxirgi ön yilliklarda Orol böyida gidrologik maromning haddan taşqari salbiy özgarişlari, Orol dengizi tangligi, bu xududdagi şaroitning rivojlaniş tendensiyasi, hav-zadagi Amudaryo deltasining suv b-n ta'minlanişi buğlanişning hoz. vaqtdagi va I. özgarişidagi maromini, uning çegarasida tabiat landşaftlari ekologik holatini batafsil örganiş lozimligini taqozo qiladi. Ku-zatilgan isiş barça toğ muzliklar maydonining qisqarişiga sabab bölmoqda. Aerofotokuzatuv ma'lumotlariga qaraganda Pomir-Olay muzliklari 1957—80 y.lar davrida 19% suvni yöqotdi. Keyingi yillarda qam toğ muzliklarining qisqariş jarayonlari davom etmoqda. Bu esa öz navbatida toğdagi daryo oqimlarining qisqari-şiga va hududni yanada aridlanişi (quruklanişi) ga olib keladi.
Ad.: Bal aşova Ye. N., Jitomirskaya O. M., Semyonova O. A., Klimatiçeskoye opisaniye respublik Sredney Azii, L., 1960; Maqsudov X. S, Iqlimşunoslik asoslari, T., 1978; Monin A. S, Şişkov Yu. A., Istoriya klimata, L., 1979; Muminov F. A., Pogoda, klimat i xlopçatnik, L., 1991.
Tohir Muxtorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИҚЛИМ — ер юзасининг қуёш нурларига нисбатан оғишига боғлиқ равишда обҳавонинг муайян жойга хос бўлган кўп йиллик мароми, яъни бирон жойда бўладиган обҳаво шароитларининг мажмуи ва мавсумий географик ўзгариши; қуёш радиацияси, ер тўшама сирти хусусиятлари ҳамда улар б-н боғлиқ атмосфера диркуляцияси таъсирида вужудга келади. Ҳар бир жой И.и унинг бошқа жойлардаги И.га нисбатан ўзига хос хусусиятлари ҳақида кўп йиллик метеорологик кузатишлар натижасидагина тўла тасаввурга эга бўлиш мумкин. И. атмосфера ва фаол қатлам (ер юзаси) да бетўхтов давом этадиган табиий (И. ҳосил қилувчи) жараёнлар (иссиқлик, кинетик ва б. шаклдаги энергияларнинг ўзгаришлари, сувнинг буғланиши, сув буғининг суюкликка айланиши, намнинг бир жойдан иккинчи жойга кўчиши ва ҳ. к.) натижасидир. Ер шарининг турли нукталарида И.нинг турлича бўлиши И. ҳосил қилувчи омилларнинг ҳар хил бўлишига, яъни бу жараёнлар содир бўладиган ўша географик шароитларга боғлиқ. Географик омиллардан энг муҳимлари жойнинг кенглиги ва баландлиги, денгиз соҳилига яқин-узоклиги, орография ва ўсимлик қопламининг хусусиятлари, қор ва музнинг бор-йўқлиги, атмосферанинг ифлосланганлик даражаси ҳисобланади. Бу омиллар кенгликлар бўйлаб турли И.ларнинг шаклланишига сабаб бўлади.
Ернит шакли, унинг Қуёш атрофидаги ҳаракати ва эклиптика текислигига қиялиги, ер юзига қуёш энергияси турли кенгликларда турлича туши-ши, Ернинг ўз ўқи атрофида айланиши натижасида ҳаво ва сув ҳаракатлари йўналишини ўзгартиришига таъсири ва бу таъсирнинг юқори кенгликларда кучли бўлиши И. ҳосил қилувчи астрономик омиллар ҳисобланади. Бироқ бир кенгликнинг ўзида ҳам И. қосил қилувчи жараёнлар табиий географик омилларга, яъни ер юзасининг қуйидаги хусусиятларига боғлиқ ҳолда турлича бўлади: а) қуруқлик ва сув ис-сиқликни ютиш, саклаш ва қайтариш, намни буғлантириш, ҳаво оқимларига таъсир этиш хусусиятига эга; б) қуруқлик рельефи ҳаво оқимларининг тутилиб қолишига, кескинлашувига ва ўзгаришига, ернинг турли ёқларига куёш нурининг турли микдорда туши-шига, ер юзасидан сувнинг оқиб кетиш кетмаслигига ва б. га ҳам таъсир кўрсатади; в) турли тоғ жинсларидан таркиб топган қуруқлик минтақалари ҳар хил иссиқлик ўтказиш хусусиятига эга.
Ер юзида И. шароитларининг турлича бўлишига асосий сабаб астрономик ва табиий-географик омиллар ҳисобланади. Улар ер юзидаги ҳодиса ва жа-раёнларга ё бутунлай боғланмаган ёки, асосан, эндоген жараёнлар таъсири остида жуда секин ўзгаради. Бу омилларнинг энг катта тафовутлари (мас, тропик ва мўътадил кенгликлар ўртасида, қитъалар ва океанлар ўртасида) ҳаво оқимларининг умумсайёравий тизимини — атмосферанинг умумий диркуляциясини юзага келтиради. Бу оқимлар иссиқлик ва намни ер шарининг бир қисмидан иккинчи қисмига кўчиради, атмосферанинг турли вертикал қатламлари бўйлаб иссиклик ва нам алмашинувини вужудга келтиради, булутлар ва ёғинлар ҳосил қилади ёки уларнинг ҳосил бўлишига йўл қўймайди, атмосфера б-н фаол қатлам ўртасидаги ўзаро таъсирни жиддий ўзгартиради. Ҳар бир жойда ҳаво оқимларига боғлиқ ҳолда ҳаво салқин ёки иссиқ бўлади, юқорига кўтариладиган ёғинли ҳаво оқимлари, ё бўлмаса, те-падан пастга тушадиган қуруқ ва илиқ ҳаво оқимлари кўпроқ бўлади. Иссиқликнинг дунё океанларида турлича тақсимланиши ва атмосфера диркуляцияси туфайли денгиз оқимларининг пайдо бўлиши ҳам И.ни шакллантиришда муҳим роль ўйнайди. Оқимлар океаннинг турли қисмларида ё аномал ис-сиқ, ёки аномал совуқ фаол қатлам ҳосил қилиб, шу орқали атмосфера диркуляциясига ва бевосита денгиз устида И. шаклланишига таъсир этади.
Ўрта Осиё ҳудудининг атмосфера диркуляциясида арктика, мўътадил ва тропик ҳаво оқимлари иштирок этади. Бу ерларда йилнинг совуқ фаслларида мўътадил минтақа континентал ҳаво массалари устунлик қилади ва, айниқса, циклон фаолияти жадаллик б-н ривожланади. Бу эса қиш фаслининг жуда ўзгарувчан, одатда, серёмғир ва кўпинча, совуқ бўлишига олиб келади. Йилнинг совуқ бўлмайдиган даврларида Турон пасттекислигидаги чўлнинг жуда қизиб кетиши туфайли паст босимли ҳаво қатлами вужудга келади. Бу ерга кириб келаётган ҳаво оқимлари ер сиртидаги иссиқ тўшаманинг кучли таъсирига дуч келади, уларда жадал ўзгаришлар жараёни юз беради. Натижада иссиқ ва қуруқ Турон континентал тропик ҳаво оқими вужудга келади. Трансформация (ҳаво оқимининг ўзгариши) таъсирида циклонли жараёнлар шу қадар сезилмайдиган дара-жада ўтадики, фақат т-ра қисман ўзгаради ва булутлар пайдо бўлади, нисбатан барқарор иссиқ ва қуруқ обҳаво вужудга келади.
Ўрта Осиё ҳудудидаги И.нинг ўзига хос хусусияти қурғоқчиликдир, бу эса ҳудуднинг табиий намгарчилик мароми б-н боғлиқ. Намгарчилик маромининг шаклланишида атмосфера ёгинларининг аҳамияти катта. Йиллик ёғиннинг кўпроқ қисми —30 —50% и баҳорга, 30—35% и қишга ва 15—20% и кузга тўғри келади. Ёз ойларида ёғингарчилик жуда кам — йиллик ёғиннинг 5—10% ини, жан. ҳудудларда 2—3% ини ташки л қилади. Ёғинларнинг фасллар бўйича нотекис тақсимланиши совуқ мавсумларда циклон фаолиятининг жадал ривожланиши (айниқса, энг сер-ёғин ойлар —март— апр.), ёзда эса термик депрессия кучайиши б-н боғлиқ. Ёғинлар йилдан-йилга ўзгариб туради, айрим йилларда эса ёғин ўртача (кўп йиллик) ёғинлар миқцорига нисбатан 1,5—2 марта кўпроқ (мас, 2002 й. баҳорда Ўзбекистон ҳудудида шундай ҳол юз берди), қурғоқчилик йилларида эса 3—4 марта кам бўлади. Ёғингарчиликнинг ўзгарувчанлиги, айниқса, қуруқ иссиқ ойларда кучаяди, айрим йилларда ёзда ёғингарчилик бутунлай бўлмай-ди, айрим йилларда эса бир неча кун ичида бир йиллик ёғин ёғиши мумкин (қ. Атмосфера ёғинлари).
И.ни ҳосил қилувчи иккиламчи омиллар ҳам бўлиб, улар қуйидагилардан иборат: а) фаол қатламнинг аль-бедоси ва б. хусусиятларини ўзгартириб юборадиган қурукликдаги қор ва музликлар ҳамда денгизлардаги музликлар; б) фаол қатламнинг сув ўтка-зувчанлиги, иссиклик сиғими, иссиқлик ўтказувчанлиги, альбедоси, ғадир-будирлиги, буғлатиш қобилиятини ва б. хусусиятларини ўзгартириб юборадиган ўсимликлар (айниқса, ўрмон) ва тупроқ қоплами.
Океанларда И.нинг ҳар бир элемента географик кенгликнинг ўзгаришига, бир денгиз оқими таъсиридаги ҳудуддан иккинчи оқим таъсиридаги ҳудудга ўтишига, жойнинг атмосфера умумий диркуляциясига нисбатан тутган ўрнига қараб аста-секин ўзгариб боради. И.нинг фақат океанлардагина соф ҳолда кузатиладиган бундай аста-секин ўзгариши макроиқлимий ўзгаришларга сабаб бўлади. Қурукликдаги макроиқлимнинг аста-секин ўзгаришига рельеф, ўсимлик, сув ҳавзалари ва ҳ. к. таъсир этади. Йирик ва ўртача рельеф шакллари, ўрмонлар, далалар, кўллар, йирик шаҳарлар ва б. таъсирида бир неча км ёки бир неча ўн км масофада И. элементларининг узлуксиз ўзгариб туриши маҳаллий И.ни вужудга келтиради. И. элементларининг кичиккичик дарахтзорлар, сайҳонликлар, тепаликларнинг турли томонга қараган ён бағирлари, шаҳар кўчалари, майдонлари ва ҳ. к. таъсирида бир неча юз ёки бир неча ўн м масофада ўзгача бўлиши жойнинг микроиқлимий шароитлари деб аталади. Ер шарида И.нинг ниҳоятда турли-туман бўлиши иқлимий ҳудудлаштиришни, яъни минтақа (акватория)ларни иқлимий тафовутга қараб қисмларга ажратишни тақозо қилади. Иқлимий чегараларни аниқлашда, кўпинча, табиий чегаралардан фойдаланилади. Иқлимий ҳудудлаштиришнинг махсус схемалари амалий иқлимшунослик масалаларини ҳал этиш б-н боғланган бўлиб, метеорологик шароитларнинг ўрганиладиган объект (экинларнинг ривожланиши ва ҳосили, транспорт ва турли хил иншоотлардан фойдаланиш, турли хил иқлим шароитида инсон ўзини қандай ҳис қилиши)га таъсирини тадқиқ қилиш натижаларига асосланган. Mac, пахтанинг маълум навини етиштириш учун вегетация даврида т-ранинг ми-нимал йиғиндиси 4000° бўлиши керак бўлса, самарали ҳарорат йиғиндиси харитадаги 4000° га тенг бўлган изочи-зиқ пахта ўстириш мумкин бўлган ҳудудни чегаралаб беради. Қ. х. ўсимликларининг тарқалиш чегараси, уларнинг маҳсулдорлиги кўп жиҳатлардан И. шароитларига боғлиқ. Бу шароитларни ҳисобга олиш қ. х. ишлаб чиқаришини ихтисослаштириш, қ.х. ўсимликларини жойлаштириш ва уларни янги ҳудудларга силжитишда, агротехник, мели-оратив ва б. тадбирлар тизимларини ишлаб чиқишда, экинларнинг янги навларини яратиш ва б.да жуда зарур. Ер шарининг турли қисмларида И. омилларининг табиий-географик жа-раёнларга таъсирини чуқурроқ ўрганиш мақсадида рус геофизиги М. И. Будико шу жойнинг йиллик радиация баланси ва қуруклик индексидан фойдаланишни, иқлимий ҳудудлаштиришга генетик ёндашиш усулини тавсия этади. Бу усул б-н Ер шари иқлимий жиҳатдан турлича бўлган худудларга аж-ратилади. Рус иқлимшуноси Б. П. Али-совнинг ҳозирги кунда кенг фойдаланиладиган ва жуда мукаммал иқлимий ҳудудлаштириш схемаси генетик ёндашиш усулига асосланган. Бу схемага турли географик кенгликларда ер юзаси б-н атмосферанинг иссиқлик ва намлик алмашинуви таъсирида вужудга келувчи ҳаво массаларининг географик турлари асос қилиб олинган. Б. П. Алисов Ер шарини И. ҳосил бўлиш жараёни бир-биридан кескин фарқ қиладиган 7 та И. минтақасига ажратган. Узлуксиз ва тез-тез ўзгариб турадиган обҳавога нисбатан И. турғунлик хусусиятига эга ва у ўн ҳамда юз йиллар мобайнида жуда кам ўзгаради.
Кейинги 1000 йил ичида 20-а. энг илиқ давр ҳисобланади. Жумладан, 90-й.лар энг илиқ ўн йиллик саналиб, ҳавонинг ўртача ҳарорати глобал миқ-ёсда 0,3°—0,6° юқори бўлган. И. ўзгари-шини баҳолашда яқин 30 йиллик (1961—90) даги ўртача меъёр қабул қилинган. Ўзбекистонда таянч гидрометеорология станциялари (Урганч, Томди, Қоракўл, Қарши, Шеробод, Самарканд, Жиззах, Тошкент ва Фарғона)нинг кўп йиллик кузатув маълу-мотларига қараганда, ўртача йиллик ҳаво ҳарорати кўтарилиб бормоқда. 2000 й. ҳавонинг ўртача ҳарорати иқлимий меъёрдан 1,13° юқори бўлиб, 1941 йил-дагидек илиқ бўлган. Ўзбекистонда экстремал илиқ (меъёрдан Г гоқори) бўлган - 1941, 1983, 1995, 1997 ва 2000 й.ларни кўрсатиш мумкин. Республи-када кейинги 10 йилликда ёғин-сочин миқдори кам бўлган (меъёрнинг 63— 67 фоизи) - 1995, 1996 ва 2000 й.ларни кўрсатиш мумкин. Ҳаво ҳароратининг ўртача ойлик минимал ва макси-мал қийматларини икки меъёрий даврга (1931-60, 1961-90) нисбатан қиёсий таҳлили Ўзбекистонда исишнинг давом этишини кўрсатмоқда. Табиий офатлар (мас, дул, туман, ўрмондаги катта ёнғинлар ва б.)нинг олдини олиш мақсадида атмосферага фаол таъсир кўрсатилмоқда. Лекин бу сунъий таъсирлар ҳудуд И.ига деярли таъсир этмайди.
Охирги ўн йилликларда Орол бўйида гидрологик маромнинг ҳаддан ташқари салбий ўзгаришлари, Орол денгизи танглиги, бу худуддаги шароитнинг ривожланиш тенденцияси, ҳав-задаги Амударё дельтасининг сув б-н таъминланиши буғланишнинг ҳоз. вақтдаги ва И. ўзгаришидаги маромини, унинг чегарасида табиат ландшафтлари экологик ҳолатини батафсил ўрганиш лозимлигини тақозо қилади. Ку-затилган исиш барча тоғ музликлар майдонининг қисқаришига сабаб бўлмоқда. Аэрофотокузатув маълумотларига қараганда Помир-Олай музликлари 1957—80 й.лар даврида 19% сувни йўқотди. Кейинги йилларда қам тоғ музликларининг қисқариш жараёнлари давом этмоқда. Бу эса ўз навбатида тоғдаги дарё оқимларининг қисқари-шига ва ҳудудни янада аридланиши (қурукланиши) га олиб келади.
Ад.: Бал ашова Е. Н., Житомирская О. М., Семёнова О. А., Климатическое описание республик Средней Азии, Л., 1960; Мақсудов X. С, Иқлимшунослик асослари, Т., 1978; Монин А. С, Шишков Ю. А., История климата, Л., 1979; Муминов Ф. А., Погода, климат и хлопчатник, Л., 1991.
Тоҳир Мухторов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.