Iqlim melioratsiyasi

Iqlim melioratsiyasi IQLIM MELIORATSIYASI, iqlimni yaxşilaş — inson manfaati yölida mahalliy şaroitni ijobiy özgartiriş (mas, aholi turmuş şaroitini yaxşilaş, q.x.ning ayrim tarmoklarini rivojlantiriş va h.k.) maqsadida iqlimni yaxşilaşga qaratilgan çora-tadbirlar majmui. Ma'lumki, insonning xöjalik faoliyati natijasida iqlim salbiy jihatdan ança özgarişlarga duçor böladi. Mac, örmonlardagi daraxtlarni jadallik b-n kesiş, foydali qazilma konlarini oçiq usulda qazib oliş, elektr st-yalari (atom, issiklik va gidro-elektr st-yalari) quriş, sanoat maj-mualari barpo qiliş, qöriq yerlarni oçiş, botqoqliklarni quritiş, suv omborlari quriş, kosmik kemalarni uçiriş, atom bombalarini sinaş va b. natijasida atmosfera va yer sirtining radiatsiya balansi, issiklik balansi özgaradi, havo ifloslanadi, t-ra kötarilib, muzliklarning erişi kuçayadi. Bularning barçasi oqibatda iqlimning özgarişiga olib keladi. Ayniqsa, yirik şaharlarda öziga xos salbiy mikroiqlim vujudga keladi, çunki bu yerlarda muntazam ravişda at-mosferaga çang, gaz va issiklik ajralib turadi.

Uşbu salbiy oqibatlarni ma'lum darajada bartaraf qiliş va iqlimni yaxşilaş maqsadida maxsus tadbirlar işlab çiqiladi va joriy qilinadi. Mas, daraxtzorlarni köpaytiriş, suv omborlarini meyorlab turiş, sanoat korxonalarini töğri joylaştiriş, ularning iş maromini yaxşilaş, aholi yaşaydigan mavzelarni bir me'-yorda joylaştiriş, aholi uçun qulay şaroit yaratib beriş, qişloq joylarda şör yuviş va yerlarni quritiş işlarini, melioratsiya va suğoriş işlarini töğri yölga qöyiş, zaharli öğitlarni meyorida işlatiş va b. tadbirlar iqlimni ança yaxşilaşga xizmat qiladi. I.m. nisbatan katta bölmagan hududlarda, asosan, yer yuzasi va atmosferaning yerga yaqin qatlamida ötkazilişi mumkin.

Kattagina hududlar uçun I. m. texnika vositalari yordamida atmosferaga töğridan-töğri ta'sir etişga yoki iqlimni hosil qiluvçi jarayonlarni vujudga keltiruvçi geografik omillarni özgartirişga asoslangan bölişi mumkin. Mas, Yer va kosmik fazo örtasida issiqlik almaşinuvini özgartiriş uçun atmosferaning yuqori qatlamlarini çanglatiş; uning umumiy dirkulyatsiyasiga ta'sir etiş maq-sadida atom energiyasidan foydalaniş; okean oqimlari maromini özgartiriş uçun okeanda töğonlar quriş; qutb muzliklarini eritiş va h.k. tad-birlarni bajariş. Yerdagi mö'tadil iqlim şaroitlarini saqlaş va atrof muhitda sodir bölayotgan tabiiy jara-yonlarga antropogen aralaşiş tufayli iqlimning yomonlaşuvini çeklaş çoralari köriş maqsadga muvofiqdir (mas, maxsus reagentlar yordamida bu-lutlar va tumanliklarni tarqatiş, sun'iy yoğinlar yoğdiriş, yaşil zonalar hosil qiliş va h. k.).

I.m.ning asosiy vazifalaridan biri q. x. ösimliklarining rivojlaniş şaroitlarini yaxşilaşdir. Şu sababli, I.m. ekin maydonlarini şamoldan tösuvçi daraxtzorlarni köpaytiriş, tuproq melioratsiyasi va sun'iy suğoriş, toğ va çöl mintaqalarida sun'iy yöl b-n yoğin yoğdiriş usullari orqali amalga oşiriladigan q. x. melioratsiyasining tarkibiy qismiga kiradi (q. Melioratsiya).

Iqlim xossalaridan q. x. ekinlari rivojlanişiga eng noqulayi issiqlik va namlik yetişmasligi hisoblanadi. Namlik yetişmaydigan mintaqalarda yoğin körinişida bulutlardan yoğadigan barça suv quyoş nurlari is-sikligi ta'sirida tez orada buğlanib ketadi va ösimliklar kerakli namlikdan mahrum böladi. Bu mintaqalarda I. m. sun'iy suğoriş yordamida amalga oşiriladi, uning samaradorligini dalani quruq şamollardan tösuvçi da-raxtzorlar yordamida kötariş mumkin. Ortiqça namlikka ega va issiqlik yetişmaydigan joylar va doimo quruq, namlik keskin yetişmaydigan mintaqalar orasidagi maydonlarda ayrim yillari q. x. ekinlariga katta ziyon yet-kazuvçi qurğoqçiliklar kuzatiladi. Bu joylarda ösimlik uçun eng xavflisi garmseldmr. Bu yerlarda melioratsiya tad-birlarining asosiy maqsadi ösimliklarning tuproq qatlamidagi özlaştirişi mumkin bölgan namlik zaxira-sini köpaytiriş va garmsellarning salbiy ta'sirini yumşatişdan ibo-ratdir. Umumiy yoğinlar mikdori yetarli, qurğoqçilik ahyon-ahyonda bölib turaditan joylarda bu işlar tuproq namligi zaxirasini oşiriş, dalani quruq şamollardan tösuvçi daraxtzorlarni köpaytiriş va tuproq melio-ratsiyasini qöllab amalga oşiriladi. Özbekistonda sobiq Ittifoq davrida qöriq yerlarning köplab özlaştirilişi, sun'iy suv omborlari qurilişi, Orol dengizining quriy bori-şi, mineral öğitlardan foydalanişda meyorning buzilişi, sanoat korxonalarining şaharlar içida joylaştirilganligi va b. omillar iqlimning salbiy özgarişiga sabab böldi. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, bu salbiy oqibatlarni bartaraf qiliş tadbirlari körila boşladi. Xususan, Orol dengizining töldiriş çoralarini köriş, uning atrofidagi ekologik vaziyatni yaxşilaş, suğoriş tizimlarini tartibga soliş, suv omborlaridan töğri foydalanişni yölga qöyiş, şaharlar içidagi sanoat korxonalarida tozalaş tizimlaridan unumli foydalaniş, zararli mineral öğitlarni meyorida işlatiş, ihota daraxtlari ekiş, örmonli zonalarni kengaytiriş, sun'iy yomğirlatiş tizimlaridan foydalaniş, budut va tumanlarni haydaş usullaridan foydalaniş va h.k. tadbirlar amalga oşirilmoqda. Ekosan fondining taşkil qilinişi ham I.m. tadbirlarini amalga oşirişga ijobiy ta'sir qiladi.