Melioratsiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 408–409-b. — ziyouz.com
Melioratsiya (lot. melioraio — yaxşilaş), qişloq xöjaligi melioratsiyasi — yerlarning unumdorligini tubdan yaxşilaşga qaratilgan taşkiliyxöjalik, muhandislik va agrotexnik tadbirlar turkumi. M. tabiiy şaroitlar (tuproq, gidrologik, iqlimiy va b.) majmuini kerakli yönalişda özgartiriş; tuproqda ekinlarni yetiştiriş uçun qulay bölgan suvhavo, harorat va oziq rejimini, atmosferaning yer yuzasiga yaqin qatlamida havoning harorati va harakatini özgartiriş imkoniyatini beradi. M. katta xalq xöjaligi ahamiyatiga ega: yangi yerlar özlaştirilib, ekin maydonlari kengayadi, yerlarning unumdorligi, hosildorligi oşadi, mahsulot sifati yaxşilanib, uning tannar-xi kamayadi. M. iqtisodiy-ijtimoiy masalalar b-n birga ekologik vazifani ham hal etadi.
M. maqsadlariga köra, 3 asosiy turkumga bölinadi. Noqulay suv rejimiga ega bölgan yerlar M.si (qurğoqçil dehqonçilik r-nlarini suğoriş, ortiqça zax bosgan yerlarda zax qoçiriş, çorvaçilik rivojlangan çöl va yarim çöl hududlardagi yaylovlarga suv çiqariş va h.k.); noqulay fizik va kimyoviy xossali yerlar M.si (şörxok, qumli, oğir, berçlaşgan, ziçlaşgan tuproqlar va b.); suv va şamol ta'sirida eroziyaga uçragan yerlar M.si Noqulay tabiiy şaro-itlarga ta'sir körsatiş vositalari va usullari böyiça M. quyidagi turlarga bölinadi: gidrotexnik M. (suv resurslarini suğoriş maqsadlarida kanallar, suv omborlari va b.) gidrotexnik inşootlar tarmoqlari orqali boşqariş; drenaj va şör yuviş yöli b-n grunt suvlari sathini tartibga soliş va tuproqdan ösimliklar uçun zararli tuzdarni çiqarib taşlaş; terassalar, sel tösgiç inşootlar, suv tutgiç tuproq kötarmalar, suv yiğgiç kanallar va b. yordamida yer usti oqar suvlar b-n tuproq yuvilişi va oqib ketişini bartaraf etiş); agrotexnik M. (irrigatsiya eroziyasiga yöl qöymaslik maqsadida yerni haydaş va suğorişda yönalişlarni özgartirib turiş; şörlangan yerlarni özlaştirişda köp yillik ösimliklardan köproq foydalangan holda almaşlab ekişni qöllaş; qumli tuproklarga sideratlar ekiş; qumli tuproqlarni gillaş va b.); örmon xöjaligi M.si (ihota örmonzorlari taşkil qiliş va eroziyaga qarşi maxsus daraxtzorlar barpo etiş singari tadbirlar b-n şamol va suv ta'sirida yuz beradigan tuproq eroziyasini bartaraf etiş).
M. usullari yerni tubdan yoki kapital yaxşilaş işlaridan iborat. Sugoriş tizimlari esa yerlarga zarur miqdorda va kerakli muddatlarda suv berişni ta'minlovçi, uzok, muddatga möljallangan inşootlardir. Kollektor-drenaj tarmoği ortiqça grunt suvlarini muntazam çikarib taşlaşni ta'minlaydi. M.ning barça turlarini birgalikda qöllaş yaxşi samara beradi. Yer maydonlari M.si, ayniqsa quruq iqlimli mintaqalarda, iqlimni özgartirişga ham olib keladi, suğoriş havoning yerga yaqin qatlamida namlikni oşiradi (tuproq va ösimlik qoplamidan buğlangan namlik tufayli), natijada harorat pasayib, qurğoqçilik ta'siri kamayadi.
M. kup kapital mablağ talab qiladi, ammo u melioratsiyalanadigan yerlar mahsuldorligining yil sayin oşib borişi hisobiga bir neça yil içida özini qoplaydi. Mac, ğalla ekinlari suğorilmaydigan maydonlardagiga nisbatan suğoriladigan yerlarda 4—5 marta ortiq hosil beradi, sugorma dehqonçilik hududlarida ayrim ekinlarni suğormasdan yetiştiriş amalda mumkin emas.
M. tarixi. Örta Osiyo hududida M. qadimiy davrlardan qöllanila boşlangan. Markaziy Osiyoda, xususan, Özbekiston hududlarida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida topilgan suğoriş tarmoqlari qoldiklari qadimiy Suğdiyona, Şim. Baqtriya, Xorazm, Farğona, Marğiyona kabi davlatlarda dehqonçilik madaniyati yuqori bölganligini körsatadi. Mil. av. 6—5ming yilliklarda toğ oldi hududlarda liman va qayir usulida dehqonçilik qilingan. Suğorib dehqonçilik qiliş mil. av. 2-ming yillikda Surxondaryoda, Zaraf-şon, Farğona vodiylarida, Amudaryo deltasida yuzaga kelgan. Sirdaryo va Amudaryo etaklarida suğoriş asosida yerlarni özlaştiriş işlari mil. av. 8—7-a.larda olib borilgan.
20-a.ning 20-y.laridan Örta Osiyoda M. tadbirlari keng miqyosda amalga oşirila boşlandi, ayniqsa, eski suğoriş tarmoqdarini tiklaş va yangilarini qurişga katta e'tibor berildi.
Grunt suvlari sathini tartibga soliş, yerlarni şörsizlantiriş böyiça ham katta işlar amalga oşirildi. Bu işlarda drenajning eng samarali turlari — yopiq gorizontal va vertikal drenajlar qöllanildi.
M. miqyosi, ayniqsa, Özbekistonda katga böldi: Mirzaçölni özlaştiriş misolida yalpi meliorativ qurilişning prinsipial yangi texnologiyasi barpo qilindi, texnik jihatdan mukammal meliorativ tadbirlar işlab çiqildi. Suv resurslarini sersuv manbalardan kam suv havzalarga ötkaziş katta miqyosda amalga oşirildi, maşinalaşgan suğoriş tobora rivojlandi.
Umuman, Özbekiston qudratli suv xöjaligi majmuiga ega: suğoriladigan dehqonçilik kölami 4,3 mln. ga; umumiy suv sarfi 2500 m3/sek bölgan 75 ta yirik kanal, 32,4 ming km uzunlikda xöjaliklararo va 176,4 ming km xöjalik suğoriş tarmoqlari, 31 ming km xöjaliklararo va 106,3 ming km xöjalik kollektor-drenaj tarmoqlari mavjud. Xöjaliklarda 12,8 mingtaga yaqin nasos st-yalari yordamida 1050 ming ga atrofida ekinzorlar suğorilmoqda. 4800 dan ortiq vertikal drenajlar, 24,6 mingdan ortiq kuzatuv va 2000 ga yaqin suğoriş quduqlaridan foydalanilmoqda (2003 y.) (yana q. Suğoriş).
Ad.: Kostyakov A. N., Osnovi melioratsii, 6 izd., M., 1960; Irrigatsiya Uzbekistana: t. 1—4, T., 1976—81; Axmedov X. A., Suğoriş melioratsiyasi, T., 1977; Muhammadjonov A., Quyi Zarafşon vodiysining suğoriliş tarixi, T., 1972; Kamilov O. K., Melioratsiya zasolennix poçv Uzbekistana, T., 1985; Reşetov G. G., Melioratsiya novoosvaivayemix poçv Uzbekistana, T., 1986; Melioratsiya zemel v Uzbekistane, T., 1986. Sobirjon Azimboyev, Ziyomiddin Artukmetov.
Q.: Suğoriş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕЛИОРАЦИЯ (лот. melioraio — яхшилаш), қишлоқ хўжалиги мелиорацияси — ерларнинг унумдорлигини тубдан яхшилашга қаратилган ташкилийхўжалик, муҳандислик ва агротехник тадбирлар туркуми. М. табиий шароитлар (тупроқ, гидрологик, иқлимий ва б.) мажмуини керакли йўналишда ўзгартириш; тупроқда экинларни етиштириш учун қулай бўлган сувҳаво, ҳарорат ва озиқ режимини, атмосферанинг ер юзасига яқин қатламида ҳавонинг ҳарорати ва ҳаракатини ўзгартириш имкониятини беради. М. катта халқ хўжалиги аҳамиятига эга: янги ерлар ўзлаштирилиб, экин майдонлари кенгаяди, ерларнинг унумдорлиги, ҳосилдорлиги ошади, маҳсулот сифати яхшиланиб, унинг таннар-хи камаяди. М. иқтисодий-ижтимоий масалалар б-н бирга экологик вазифани ҳам ҳал этади.
М. мақсадларига кўра, 3 асосий туркумга бўлинади. Ноқулай сув режимига эга бўлган ерлар М.си (қурғоқчил деҳқончилик р-нларини суғориш, ортиқча зах босган ерларда зах қочириш, чорвачилик ривожланган чўл ва ярим чўл ҳудудлардаги яйловларга сув чиқариш ва ҳ.к.); ноқулай физик ва кимёвий хоссали ерлар М.си (шўрхок, қумли, оғир, берчлашган, зичлашган тупроқлар ва б.); сув ва шамол таъсирида эрозияга учраган ерлар М.си Ноқулай табиий шаро-итларга таъсир кўрсатиш воситалари ва усуллари бўйича М. қуйидаги турларга бўлинади: гидротехник М. (сув ресурсларини суғориш мақсадларида каналлар, сув омборлари ва б.) гидротехник иншоотлар тармоқлари орқали бошқариш; дренаж ва шўр ювиш йўли б-н грунт сувлари сатҳини тартибга солиш ва тупроқдан ўсимликлар учун зарарли туздарни чиқариб ташлаш; терассалар, сел тўсгич иншоотлар, сув тутгич тупроқ кўтармалар, сув йиғгич каналлар ва б. ёрдамида ер усти оқар сувлар б-н тупроқ ювилиши ва оқиб кетишини бартараф этиш); агротехник М. (ирригация эрозиясига йўл қўймаслик мақсадида ерни ҳайдаш ва суғоришда йўналишларни ўзгартириб туриш; шўрланган ерларни ўзлаштиришда кўп йиллик ўсимликлардан кўпроқ фойдаланган ҳолда алмашлаб экишни қўллаш; қумли тупрокларга сидератлар экиш; қумли тупроқларни гиллаш ва б.); ўрмон хўжалиги М.си (иҳота ўрмонзорлари ташкил қилиш ва эрозияга қарши махсус дарахтзорлар барпо этиш сингари тадбирлар б-н шамол ва сув таъсирида юз берадиган тупроқ эрозиясини бартараф этиш).
М. усуллари ерни тубдан ёки капитал яхшилаш ишларидан иборат. Сугориш тизимлари эса ерларга зарур миқдорда ва керакли муддатларда сув беришни таъминловчи, узок, муддатга мўлжалланган иншоотлардир. Коллектор-дренаж тармоғи ортиқча грунт сувларини мунтазам чикариб ташлашни таъминлайди. М.нинг барча турларини биргаликда қўллаш яхши самара беради. Ер майдонлари М.си, айниқса қуруқ иқлимли минтақаларда, иқлимни ўзгартиришга ҳам олиб келади, суғориш ҳавонинг ерга яқин қатламида намликни оширади (тупроқ ва ўсимлик қопламидан буғланган намлик туфайли), натижада ҳарорат пасайиб, қурғоқчилик таъсири камаяди.
М. куп капитал маблағ талаб қилади, аммо у мелиорацияланадиган ерлар маҳсулдорлигининг йил сайин ошиб бориши ҳисобига бир неча йил ичида ўзини қоплайди. Mac, ғалла экинлари суғорилмайдиган майдонлардагига нисбатан суғориладиган ерларда 4—5 марта ортиқ ҳосил беради, сугорма деҳқончилик ҳудудларида айрим экинларни суғормасдан етиштириш амалда мумкин эмас.
М. тарихи. Ўрта Осиё ҳудудида М. қадимий даврлардан қўлланила бошланган. Марказий Осиёда, хусусан, Ўзбекистон ҳудудларида олиб борилган археологик тадқиқотлар натижасида топилган суғориш тармоқлари қолдиклари қадимий Суғдиёна, Шим. Бақтрия, Хоразм, Фарғона, Марғиёна каби давлатларда деҳқончилик маданияти юқори бўлганлигини кўрсатади. Мил. ав. 6—5минг йилликларда тоғ олди ҳудудларда лиман ва қайир усулида деҳқончилик қилинган. Суғориб деҳқончилик қилиш мил. ав. 2-минг йилликда Сурхондарёда, Зараф-шон, Фарғона водийларида, Амударё дельтасида юзага келган. Сирдарё ва Амударё этакларида суғориш асосида ерларни ўзлаштириш ишлари мил. ав. 8—7-а.ларда олиб борилган.
20-а.нинг 20-й.ларидан Ўрта Осиёда М. тадбирлари кенг миқёсда амалга оширила бошланди, айниқса, эски суғориш тармоқдарини тиклаш ва янгиларини қуришга катта эътибор берилди.
Грунт сувлари сатҳини тартибга солиш, ерларни шўрсизлантириш бўйича ҳам катта ишлар амалга оширилди. Бу ишларда дренажнинг энг самарали турлари — ёпиқ горизонтал ва вертикал дренажлар қўлланилди.
М. миқёси, айниқса, Ўзбекистонда катга бўлди: Мирзачўлни ўзлаштириш мисолида ялпи мелиоратив қурилишнинг принципиал янги технологияси барпо қилинди, техник жиҳатдан мукаммал мелиоратив тадбирлар ишлаб чиқилди. Сув ресурсларини серсув манбалардан кам сув ҳавзаларга ўтказиш катта миқёсда амалга оширилди, машиналашган суғориш тобора ривожланди.
Умуман, Ўзбекистон қудратли сув хўжалиги мажмуига эга: суғориладиган деҳқончилик кўлами 4,3 млн. га; умумий сув сарфи 2500 м3/сек бўлган 75 та йирик канал, 32,4 минг км узунликда хўжаликлараро ва 176,4 минг км хўжалик суғориш тармоқлари, 31 минг км хўжаликлараро ва 106,3 минг км хўжалик коллектор-дренаж тармоқлари мавжуд. Хўжаликларда 12,8 мингтага яқин насос ст-ялари ёрдамида 1050 минг га атрофида экинзорлар суғорилмоқда. 4800 дан ортиқ вертикал дренажлар, 24,6 мингдан ортиқ кузатув ва 2000 га яқин суғориш қудуқларидан фойдаланилмоқда (2003 й.) (яна қ. Суғориш).
Ад.: Костяков А. Н., Основы мелиорации, 6 изд., М., 1960; Ирригация Узбекистана: т. 1—4, Т., 1976—81; Ахмедов X. А., Суғориш мелиорацияси, Т., 1977; Муҳаммаджонов А., Қуйи Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи, Т., 1972; Камилов О. К., Мелиорация засоленных почв Узбекистана, Т., 1985; Решетов Г. Г., Мелиорация новоосваиваемых почв Узбекистана, Т., 1986; Мелиорация земель в Узбекистане, Т., 1986. Собиржон Азимбоев, Зиёмиддин Артукметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.