Suğoriş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 796–798-b. — ziyouz.com
Suğoriş SUĞORIŞ, irrigatsiya — tuproqni manbalardan olingan suv bilan sun'iy namlaş, melioratsiyannng bir turi. S tuproqning ösimlik ildizi tarqalgan qismida eng qulay suv rejimini hosil qiladi. Bu esa ösimliklarning tuproqdan oziq moddalar — mineral va organik öğitlarni özlaştirişiga qulay şaroit yaratadi va qişloq xöjaligi. ekinlaridan yuqori hosil olişni ta'minlaydi. S. yer hosildorligini suğorilmaydigan şaroitlarga qaraganda 8—10 marta oşiradi, intensiv dehqonçilikni joriy etiş imkoniyatini beradi. Bu esa suv xöjaligi qurilişiga va yerlarni meliorativ özlaştirişga sarflangan kapital mablağlarning tez (3—5 yil içida) qoplanişini ta'minlaydi.
Xitoy, Hindiston, Pokiston, Eron, Rossiya, Yaponiya, Misr (ekin ekiladigan hamma maydoni suğoriladi)da, AQŞ, Meksika, Italiya, Bolgariya, Fransiya va b. mamlakatlarda suğoriladigan yerlar 20-a.da ayniqsa tez kengayib bordi, yirik suğoriş sistemalari barpo etildi. 20-a.ning 50y.larida dunyoda suğoriladigan jami yer mayd. 121 mln.ga, 80y.larda 230 mln.ga dan köproqni, 20- a. oxirida 271,4 mln.ga ni taşkil etdi. Osiyoda 191,2, Şim. Amerikada 30,4, Yevropada 24,6, Afrikada 12,5, Avstraliyada 2,4 mln. ga ekin maydonlari sugoriladi (1999).
S. qadimiy davrlardan boşlab suğormasdan hosil olib bölmaydigan issiq mintaqalarda, keyinçalik esa yoğin notekis yoğadigan, natijada qişloq xöjaligi. ekinlaridan barqaror hosil olinmaydigan zonalarda rivojlandi. Misr, Mesopotamiya, Örta Osiyo, Meksika, Eronning quruq iqlimida odamlar toşqin suvlar bosadigan maydonlarda oziqovqatga yarokli ösimliklarni östirişga örgandi. Keyinçalik bunday yerlar marzalar bilan öralib, ularda suvni uzoq vakt saqlab qoliş va qişloq xöjaligi. ekinlaridan muntazam hosil oliş imkoni yaratildi. Surxondaryo vohasi, Farğona vodiysining şarqiy qismi, Amudaryo deltasi, Zarafşon daryosi havzasida ötkazilgan arxeologik qazişlar muntazam S. Örta Osiyoda mil. av. 2ming yillikda boşlanganligidan dalolat beradi. Amudaryoning quyi oqimida mil. av. 8—7-a.dan mil. 3asrgaça S. juda taraqqiy etgan. S.ning rivojlanişi va suğoriladigan maydonlarning kengayişi bilan suvni uzoq masofalarga olib boriş ehtiyoji paydo böldi. Boş inşooti sodda bölgan dastlabki kanallarning barpo qilinişi mil.dan av. 1ming yillik örtalariga töğri keladi. Örta asrlarda suğorma dehqonçiliqda buyuk kaşfiyot — birinçi suv kötargiç — çiğir yaratildi. Natijada ariklar yoki tabiiy suv manbalaridan balandda joylaşgan kiçikroq yer uçastkalarini suğoriş mumkin böldi.
Örta Osiyoda suğoriladigan yerlarning keskin kengayişi 19-a. oxirlariga töğri keladi. Ammo yangi yerlarni rejali özlaştiriş va dehqonçilikka yaroqsiz bölib qolgan suğoriladigan yerlarni qayta tiklaş, katta maydonlarni S. imkoniyatini beradigan yirik suğoriş sistemalarini barpo etiş faqat 20-a. ning 20y.laridan boşlab olib borildi. Örta Osiyo va Qozoğistonda faqat 1965— 90y.larda suğoriladigan yerlar maydoni 5,8 mln.ga (1965)dan 8,8 mln.ga ga yetadi. Özbekistonda esa 2001 y.da 4,3 mln. ga suğoriladigan yerlarda dehqonçilik qilindi (1914 y.da 1,8 mln.ga).
Suğoriladigan yer maydonlarining kengayişi qişloq xöjaligi.da suv iste'molining köpayişiga olib keldi. Natijada suv ombori quriş yöli bilan daryo oqimlarini mavsumiy, keyingi yillarda esa köp yillik tartibga soliş muhim masalaga aylandi. Yuqori quvvatli nasoslarning yaratilişi qariyb 250— 300 m3/s suvni bosqiçmabosqiç balandlikka kötarib, qişloq xöjaligi. ekinzorlarini maşina yerdamida suğorişga imkon berdi. Hoz. davrda Orol dengizi havzasida jami yillik hajmi 105 mlrd. m3 bölgan umumiy oqimning 95 mlrd. m3 suvi Sta sarflanmoqda. Bu esa suv resurslarini töldiriş va suğoriş sistemasining barça böğinlarida suvni tejaşni taqozo qiladi. Suv resurslarini töldiriş asosan suvni havzalararo qayta taqsimlaş (AmuBuxoro, AmuQoraköl, Qoraqum va b. kanallar), oqova va şörlangan drenaj suvlaridan qayta foydalaniş hisobiga amalga oşirilmoqda.
S. usullari va turlari. S tuproqqa meyorlangan (belgilangan) mikdorda suv berişini ta'minlaydigan, gidrotexnika qoidalariga asoslangan texnikaviy, agrotexnik va taşkiliyxöjalik tadbirlari majmuidan iborat. S. ötkaziladigan vaqtiga qarab muntazam va davriy turlarga bölinadi. S. maqsadiga qarab ehtiyot (yaxob), şör yuviş, vegetatsion, oziqlantiruvçi (şarbat) va b. turga bölinadi. Ayrim hollarda bir turdagi S bir qança maqsadlarda ötkaziliş mumkin.
Qadimdan ma'lum bölgan oqizib suv beriş usullari (bostirib, taxtalarga bölib, egatlar olib) astasekin takomillaşib S.ning yomğirlatib sutriş, tomçilatib suğoriş va tuproq ostidan suyuriş, aerozol usulida suğoriş singari takomillaşgan usullar yaratildi. Iqlim quruq bölgan Örta Osiyoda ekinlar köp miqdorda suv talab qiladi, şuning uçun suğoriladigan maydonlarda asosan tuproq (yer) ustidan oqizib suv beriş va qisman yomğirlatib suğoriş usuli qöllaniladi.
Keyingi yillarda S.ning mexanizatsiyalaştirilgan, yarim avtomatlaştirilgan, avtomatlaştirilgan va b. turlari paydo böldi (yana q. Suğoriş normasi).
Ad.: Mamedov A.M., Irrigatsiya Sredney Azii, M., 1969; Korjavin B.D., Özbekistonda suğoriş işlari T., 1976; Irrigatsiya Özbekistana; t. 1 —4, T., 1975— 1981; Muhammadjonov A.R., Quyi Zarafşon vodiysining suğoriliş tarixi. T., 1972; Muhammadjonov A.R., Özbekistonning qadimgi gidrotexnika inşootlari, T., 1997; Mirzayev A., Suğoriş va zax qoçiriş melioratsiyasi, T., 1979; Oroşeniye zemel v Sredney Azii i Kazaxstana, M., 1980.
Q.: Suğoriş normasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУҒОРИШ, ирригация — тупроқни манбалардан олинган сув билан сунъий намлаш, мелиорациянннг бир тури. С тупроқнинг ўсимлик илдизи тарқалган қисмида энг қулай сув режимини ҳосил қилади. Бу эса ўсимликларнинг тупроқдан озиқ моддалар — минерал ва органик ўғитларни ўзлаштиришига қулай шароит яратади ва қишлоқ хўжалиги. экинларидан юқори ҳосил олишни таъминлайди. С. ер ҳосилдорлигини суғорилмайдиган шароитларга қараганда 8—10 марта оширади, интенсив деҳқончиликни жорий этиш имкониятини беради. Бу эса сув хўжалиги қурилишига ва ерларни мелиоратив ўзлаштиришга сарфланган капитал маблағларнинг тез (3—5 йил ичида) қопланишини таъминлайди.
Хитой, Ҳиндистон, Покистон, Эрон, Россия, Япония, Миср (экин экиладиган ҳамма майдони суғорилади)да, АҚШ, Мексика, Италия, Болгария, Франция ва б. мамлакатларда суғориладиган ерлар 20-а.да айниқса тез кенгайиб борди, йирик суғориш системалари барпо этилди. 20-а.нинг 50й.ларида дунёда суғориладиган жами ер майд. 121 млн.га, 80й.ларда 230 млн.га дан кўпроқни, 20- а. охирида 271,4 млн.га ни ташкил этди. Осиёда 191,2, Шим. Америкада 30,4, Европада 24,6, Африкада 12,5, Австралияда 2,4 млн. га экин майдонлари сугорилади (1999).
С. қадимий даврлардан бошлаб суғормасдан ҳосил олиб бўлмайдиган иссиқ минтақаларда, кейинчалик эса ёғин нотекис ёғадиган, натижада қишлоқ хўжалиги. экинларидан барқарор ҳосил олинмайдиган зоналарда ривожланди. Миср, Месопотамия, Ўрта Осиё, Мексика, Эроннинг қуруқ иқлимида одамлар тошқин сувлар босадиган майдонларда озиқовқатга ярокли ўсимликларни ўстиришга ўрганди. Кейинчалик бундай ерлар марзалар билан ўралиб, уларда сувни узоқ вакт сақлаб қолиш ва қишлоқ хўжалиги. экинларидан мунтазам ҳосил олиш имкони яратилди. Сурхондарё воҳаси, Фарғона водийсининг шарқий қисми, Амударё дельтаси, Зарафшон дарёси ҳавзасида ўтказилган археологик қазишлар мунтазам С. Ўрта Осиёда мил. ав. 2минг йилликда бошланганлигидан далолат беради. Амударёнинг қуйи оқимида мил. ав. 8—7-а.дан мил. 3асргача С. жуда тараққий этган. С.нинг ривожланиши ва суғориладиган майдонларнинг кенгайиши билан сувни узоқ масофаларга олиб бориш эҳтиёжи пайдо бўлди. Бош иншооти содда бўлган дастлабки каналларнинг барпо қилиниши мил.дан ав. 1минг йиллик ўрталарига тўғри келади. Ўрта асрларда суғорма деҳқончилиқда буюк кашфиёт — биринчи сув кўтаргич — чиғир яратилди. Натижада ариклар ёки табиий сув манбаларидан баландда жойлашган кичикроқ ер участкаларини суғориш мумкин бўлди.
Ўрта Осиёда суғориладиган ерларнинг кескин кенгайиши 19-а. охирларига тўғри келади. Аммо янги ерларни режали ўзлаштириш ва деҳқончиликка яроқсиз бўлиб қолган суғориладиган ерларни қайта тиклаш, катта майдонларни С. имкониятини берадиган йирик суғориш системаларини барпо этиш фақат 20-а. нинг 20й.ларидан бошлаб олиб борилди. Ўрта Осиё ва Қозоғистонда фақат 1965— 90й.ларда суғориладиган ерлар майдони 5,8 млн.га (1965)дан 8,8 млн.га га етади. Ўзбекистонда эса 2001 й.да 4,3 млн. га суғориладиган ерларда деҳқончилик қилинди (1914 й.да 1,8 млн.га).
Суғориладиган ер майдонларининг кенгайиши қишлоқ хўжалиги.да сув истеъмолининг кўпайишига олиб келди. Натижада сув омбори қуриш йўли билан дарё оқимларини мавсумий, кейинги йилларда эса кўп йиллик тартибга солиш муҳим масалага айланди. Юқори қувватли насосларнинг яратилиши қарийб 250— 300 м3/с сувни босқичмабосқич баландликка кўтариб, қишлоқ хўжалиги. экинзорларини машина ердамида суғоришга имкон берди. Ҳоз. даврда Орол денгизи ҳавзасида жами йиллик ҳажми 105 млрд. м3 бўлган умумий оқимнинг 95 млрд. м3 суви Ста сарфланмоқда. Бу эса сув ресурсларини тўлдириш ва суғориш системасининг барча бўғинларида сувни тежашни тақозо қилади. Сув ресурсларини тўлдириш асосан сувни ҳавзалараро қайта тақсимлаш (АмуБухоро, АмуҚоракўл, Қорақум ва б. каналлар), оқова ва шўрланган дренаж сувларидан қайта фойдаланиш ҳисобига амалга оширилмоқда.
С. усуллари ва турлари. С тупроққа меъёрланган (белгиланган) микдорда сув беришини таъминлайдиган, гидротехника қоидаларига асосланган техникавий, агротехник ва ташкилийхўжалик тадбирлари мажмуидан иборат. С. ўтказиладиган вақтига қараб мунтазам ва даврий турларга бўлинади. С. мақсадига қараб эҳтиёт (яхоб), шўр ювиш, вегетацион, озиқлантирувчи (шарбат) ва б. турга бўлинади. Айрим ҳолларда бир турдаги С бир қанча мақсадларда ўтказилиш мумкин.
Қадимдан маълум бўлган оқизиб сув бериш усуллари (бостириб, тахталарга бўлиб, эгатлар олиб) астасекин такомиллашиб С.нинг ёмғирлатиб сутриш, томчилатиб суғориш ва тупроқ остидан суюриш, аэрозоль усулида суғориш сингари такомиллашган усуллар яратилди. Иқлим қуруқ бўлган Ўрта Осиёда экинлар кўп миқдорда сув талаб қилади, шунинг учун суғориладиган майдонларда асосан тупроқ (ер) устидан оқизиб сув бериш ва қисман ёмғирлатиб суғориш усули қўлланилади.
Кейинги йилларда С.нинг механизациялаштирилган, ярим автоматлаштирилган, автоматлаштирилган ва б. турлари пайдо бўлди (яна қ. Суғориш нормаси).
Ад.: Мамедов A.M., Ирригация Средней Азии, М., 1969; Коржавин Б.Д., Ўзбекистонда суғориш ишлари Т., 1976; Ирригация Ўзбекистана; т. 1 —4, Т., 1975— 1981; Муҳаммаджонов А.Р., Қуйи Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи. Т., 1972; Муҳаммаджонов А.Р., Ўзбекистоннинг қадимги гидротехника иншоотлари, Т., 1997; Мирзаев А., Суғориш ва зах қочириш мелиорацияси, Т., 1979; Орошение земель в Средней Азии и Казахстана, М., 1980.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.