Suğoriş normasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 798–799-b. — ziyouz.com
Suğoriş normasi - qişloq xöjaligi. ekinlarini yetiştiriş uçun vegetatsiya davri davomida maydon birliga zarur bölgan suv mikdori, m3/ga bilan ölçanadi. S.n. netto va bruttoga bölinadi. Netto S.n. birinçi suv berişdan oxirgi suv berişgaça davrda dala suv iste'molining (evapotranspiratsiya) umumiy mikdoriga teng. Tabiiy namlik beqaror bölgan zonalarda S.n. hisobkitoblarida vegetatsiya davridagi yoğin mikdori nettodan ayriladi. Netto S.n. ekinlar turi, navi, tuproq, iqlim, gidrogeologik va meliorativ şaroitlarga boğliq (q. Suğoriş rejimö). Brutto S.n.da netto S.n. dan taşqari suğorişda suvning zaruriy sarf (isrof) böladigan mikdori (normalangan darajada) ham hisobga olinadi. Bunday sarflar suvning ösimlik iddizi tarqalgan qismdan pastga sizişi, suvning oqovaga çiqişi va suğoriş jarayonida buğlanib ketişi bilan boğliq. Zaruriy sarflar mikdori sugoriş usuli, şuningdek, dala tuproq gruntining suv ötkaziş imkoniyati, dala nişabi va b. şaroitlarga boğliq. Vegetatsiya davrida haqiqiy suv sarfi bir martalik suv beriş normalari (tuproq qatlamini turli ekinlarda 0,3 dan 1,2 m gaça çukurlikda namlaşga yetarli 600— 1200 m3/ga mikdordagi suv) yiğindisi tarzida topiladi.
Örta Osiyoning qurğoqçil zonalarida tuproq şaroitlariga karab S. n. (ming m3/ga): ğöza uçun 6—10, don ekinlari uçun 4 gaça, makkajöxori uçun 5 gaça, qand lavlagi uçun 6, köp yillik ötlar uçun 12, sabzavot ekinlari uçun 6 gaça boradi. SUĞORIŞ REJIMI almaşlab eyuiş tarkibidagi ekinlarga suv beriş normasi, muddati va sonini optimal uyğunlaştiriş; muayyan şaroitlarda ekinlardan eng yuqori hosil olişni ta'minlaydi. S.R.ni belgilaş uçun turli qişloq xöjaligi. ekinlarini yetiştirişda zarur bölgan suvning umumiy sarfi (suv iste'moli mikdori) ularni parvariş qilişning ayrim bosqiçlariga nisbatan aniqlanadi.
Vegetatsiya davomida suv beriş muddatlari östirilayotgan ekinlarning biologik xususiyatlari, obhavo şaroitlari, suğoriladigan yerlarning tuproqgrunt va gidrogeologik xususiyatlariga boğliq. Töğri taşkil etilgan Sr. suğoriladigan yerlarda ekinlardan yuqori va barqaror hosil olişni, yer va suvdan samarali foydalanişni ta'minlaydi. Sr. suv beriş usuli va tartibini xisobga olib belgilanadi.
Ikki suv beriş oraliğida tuproq nami ma'lum çegarada özgaradi. Uning yuqori çegarasi krndirib suv berilgan va buğlanişdan qimoya qilingan tuproq namligi — töliq dala nam siğimi hisoblanadi. Töliq dala nam siğimi aksariyat tuproq massasi yoki hajmining 15—36% ini taşkil qiladi. Namlikning quyi çegarasi suvtalablik (suv beriş oldi) namligi deyiladi. Uning miqdori töla dala nam siğimining 55 dan 85% iga teng bölişi mumkin. Bunday namlikda navbatdagi suv berişni keçiktiriş ekin hosilini kamaytirib yuboradi. Suv beriş navbatlari ösimlik tuproqdagi namga juda talabçan, ğoyat suvtalab böladigan davrda suv bilan ta'minlaşni möljallab belgilanadi. Ğalla ekinlarda nay öraş — boşoq çikariş; ğözada şonalaş — gullaş — kösak tugiş — kösakning yetilişi; kungaboqarda savatça çiqariş — gullaş; kartoşkada ğunçalaş — yalpi tuganak tugiş fazalari ğoyat suvtalablik davri hisoblanadi.
Pomidor, baklajon, şirin garmdori kabi ekinlar yalpi barg çiqariş davrida mö'tadil namlik rejimini, mevalari pişiş davrida yuqori namlik rejimini talab qiladi, hosilni teriş davrida suv beriş töxtatiladi. 1 ga yerdagi ekinga bir marta beriş uçun zarur bölgan suv mikdori suv beriş n o r m a s i deyiladi. Hamma suv beriş yiğindisi esa suğoriş normasini taşkil qiladi, suv beriş oralaridagi davrlar yiğindisi esa suğoriş mavsumi deb yuritiladi. Sr., şuningdek, çizmataxlil usullar bilan ham aniklanadi (q. Gidromodul, Gidromodul böyiça rayonlaştiriş).
Ad.: Ahmedov X.A., Suğoriş melioratsiyasi, T., 1977; Rasçyotniy rejim oroşeniya selskoxozyaystvennix kultur v basseynax rek Sirdari i Amudari, T., 1967; Avliyakul o v A.E., Oroşeniye kultur xlopkovogo sevooborota, T., 1988.
Q.: Gidromodul, Gidromodul böyiça rayonlaştiriş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУҒОРИШ НОРМАСИ - қишлоқ хўжалиги. экинларини етиштириш учун вегетация даври давомида майдон бирлига зарур бўлган сув микдори, м3/га билан ўлчанади. С.н. нетто ва бруттога бўлинади. Нетто С.н. биринчи сув беришдан охирги сув беришгача даврда дала сув истеъмолининг (эвапотранспирация) умумий микдорига тенг. Табиий намлик беқарор бўлган зоналарда С.н. ҳисобкитобларида вегетация давридаги ёғин микдори неттодан айрилади. Нетто С.н. экинлар тури, нави, тупроқ, иқлим, гидрогеологик ва мелиоратив шароитларга боғлиқ (қ. Суғориш режимў). Брутто С.н.да нетто С.н. дан ташқари суғоришда сувнинг зарурий сарф (исроф) бўладиган микдори (нормаланган даражада) ҳам ҳисобга олинади. Бундай сарфлар сувнинг ўсимлик иддизи тарқалган қисмдан пастга сизиши, сувнинг оқовага чиқиши ва суғориш жараёнида буғланиб кетиши билан боғлиқ. Зарурий сарфлар микдори сугориш усули, шунингдек, дала тупроқ грунтининг сув ўтказиш имконияти, дала нишаби ва б. шароитларга боғлиқ. Вегетация даврида ҳақиқий сув сарфи бир марталик сув бериш нормалари (тупроқ қатламини турли экинларда 0,3 дан 1,2 м гача чукурликда намлашга етарли 600— 1200 м3/га микдордаги сув) йиғиндиси тарзида топилади.
Ўрта Осиёнинг қурғоқчил зоналарида тупроқ шароитларига караб С. н. (минг м3/га): ғўза учун 6—10, дон экинлари учун 4 гача, маккажўхори учун 5 гача, қанд лавлаги учун 6, кўп йиллик ўтлар учун 12, сабзавот экинлари учун 6 гача боради. СУҒОРИШ РЕЖИМИ алмашлаб эюиш таркибидаги экинларга сув бериш нормаси, муддати ва сонини оптимал уйғунлаштириш; муайян шароитларда экинлардан энг юқори ҳосил олишни таъминлайди. С.Р.ни белгилаш учун турли қишлоқ хўжалиги. экинларини етиштиришда зарур бўлган сувнинг умумий сарфи (сув истеъмоли микдори) уларни парвариш қилишнинг айрим босқичларига нисбатан аниқланади.
Вегетация давомида сув бериш муддатлари ўстирилаётган экинларнинг биологик хусусиятлари, обҳаво шароитлари, суғориладиган ерларнинг тупроқгрунт ва гидрогеологик хусусиятларига боғлиқ. Тўғри ташкил этилган Ср. суғориладиган ерларда экинлардан юқори ва барқарор ҳосил олишни, ер ва сувдан самарали фойдаланишни таъминлайди. Ср. сув бериш усули ва тартибини хисобга олиб белгиланади.
Икки сув бериш оралиғида тупроқ нами маълум чегарада ўзгаради. Унинг юқори чегараси крндириб сув берилган ва буғланишдан қимоя қилинган тупроқ намлиги — тўлиқ дала нам сиғими ҳисобланади. Тўлиқ дала нам сиғими аксарият тупроқ массаси ёки ҳажмининг 15—36% ини ташкил қилади. Намликнинг қуйи чегараси сувталаблик (сув бериш олди) намлиги дейилади. Унинг миқдори тўла дала нам сиғимининг 55 дан 85% ига тенг бўлиши мумкин. Бундай намликда навбатдаги сув беришни кечиктириш экин ҳосилини камайтириб юборади. Сув бериш навбатлари ўсимлик тупроқдаги намга жуда талабчан, ғоят сувталаб бўладиган даврда сув билан таъминлашни мўлжаллаб белгиланади. Ғалла экинларда най ўраш — бошоқ чикариш; ғўзада шоналаш — гуллаш — кўсак тугиш — кўсакнинг етилиши; кунгабоқарда саватча чиқариш — гуллаш; картошкада ғунчалаш — ялпи туганак тугиш фазалари ғоят сувталаблик даври ҳисобланади.
Помидор, баклажон, ширин гармдори каби экинлар ялпи барг чиқариш даврида мўътадил намлик режимини, мевалари пишиш даврида юқори намлик режимини талаб қилади, ҳосилни териш даврида сув бериш тўхтатилади. 1 га ердаги экинга бир марта бериш учун зарур бўлган сув микдори сув бериш н о р м а с и дейилади. Ҳамма сув бериш йиғиндиси эса суғориш нормасини ташкил қилади, сув бериш ораларидаги даврлар йиғиндиси эса суғориш мавсуми деб юритилади. Ср., шунингдек, чизматахлил усуллар билан ҳам аникланади (қ. Гидромодуль, Гидромодуль бўйича районлаштириш).
Ад.: Аҳмедов Х.А., Суғориш мелиорацияси, Т., 1977; Расчётный режим орошения сельскохозяйственных культур в бассейнах рек Сырдарьи и Амударьи, Т., 1967; Авлиякул о в А.Э., Орошение культур хлопкового севооборота, Т., 1988.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.