Iqlimşunoslik

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 466–467-b. — ziyouz.com

Iqlimşunoslik - iqlim haqidagi fan. I. 2 tarmoqqa bölinadi: turli xil iqlimlarning tarkib topiş sabablarini örganadigan genetik I. (bu, odatda, umumiy I. deb ataladi) va iqlimning inson faoliyati obyektlariga va insonning öziga, şuningdek, turli tabiiy hodisalarga ta'sirini örganadigan amaliy I. I. tabiiy geografik fanlar turkumiga Kirişi b-n birga, meteorologiyannng bir bölimi bölganligi uçun geofizikata ham yaqin.

Genetik I.ning asosiy vazifasi iqlim paydo bölişida, şuningdek, turli joylardagi iqlim tafovutlari va iqlimning asriy hamda davriy özgarib, takrorlanib turişida iqlim ho-sil qiluvçi omillarning rolini aniqlaşdan iborat. Örganiş obyektlari va tadqiqot usullariga köra, genetik I.ni 5 bölimga ajratiş mumkin: 1) issiqlik balansini örganuvçi I. iqlim hosil qiluvçi jarayonlarning negizi hisoblangan Quyoş radiatsiyasining Yer yuzasiga va atmosferaga tuşişi va u joylarda sarf bölişini örganadi; 2) sinoptik (yoki dinamik) I. iqlimning tarkib topişida atmosfera dirkulyatsiyasining rolini örganadi; 3) na-zariy I. matematikusullardan foydalanib, iqlim hosil qiluvçi omillarning körsatkiçlari (Yer yuziga is-siklik tuşişi va sarflanişi, faol qatlamning fizik xususiyatlari va b.) va atmosferaning umumiy xususiyatlariga asoslanib, iqlim xarakteristi-kasini aniqlaydi; 4) mikroiqlimşunoslik mikroiqlim va mahalliy iqlimning şakllanişiga yer usti xususiyatlarining (relyef, ösimliklar va b.) roli va ta'sirini örganadi; 5) paleoiqlimşunoslik astronomiya, geol., arxeologiya axborotlaridan, yilnomalar va b.dan foydalanib, iqlimning uzoq ötmişdagi özgarişlarini va ularning sabablarini örganadi.

Amaliy I. inson faoliyatining turli sohalarini rejalaştiriş — q.x., transport, quriliş, davolaş, dam oliş, turizm va ş.k.ni taşkil qilişni ilmiy jih.atdan asoslaş uçun iqlimning turli obyektlarga ta'sirini örganadi.

Ikdimiy r-nlaştiriş — joylarni (viloyat, ölka, materik, okean va h.k.) iqlim şaroiti deyarli bir xil bölgan zona va ölkalarga böliş, iqlimning tabiiy özgarib turiş körsatkiçlari va uning sabablarini aniqlaş, şuningdek, kuzatişlarni tahlil qilişning ratsional usullarini yaratiş I.ning muhim bölimlaridan biri. Bu bölim xalq xöjaligining turli tarmoqlariga xizmat körsa-tişda, ayniqsa, q.x. ekinlarini joylaştiriş, yangi yerlarni özlaştiriş, ekinlar hosildorligini oşiriş tad-birlarini işlab çiqiş va b.da juda katta ahamiyatga ega. Konkret hududlarning iqlimini ta'riflaş klimatografiya deb ataladi.

Örtaosiyolik buyuk olimlar Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Zahiriddin Muhammad Bobur va b.ning asarlarida meteorologiya va I. nazariya-siga doir juda köp noyob fikrlar mavjud. Mas, Beruniy fikriga köra, havoning holati «..mazkur joyning tabiatiga boğliq, uning toğlarda yoki dengiz böyida turganligiga (boğliq), şuningdek, joyning baland-pastligi va qaysi kenglikda — şimolroqdami yoki janubroqdami, örnaşganligiga boğliq».

I. fanining rivojlanişida Ğarbiy Yevropada 19-a.—20-a. boşlarida A. Gumboldt, V. Yu. Vize, V. Keppen, Yu. Xain kabi olimlarning ilmiy izlanişlari, 20-a.da rus olimlaridan A. I. Voyeykov, Ye. S. Rubinşteyn, O. A. Drozdovning I. materiallarini işlab çiqiş usullari, L. S. Berg, B. P. Alisov va b.ning Yer şari iqlimlarini tas-nif qilişi, Ye. N. Blinovaning iqlim gidrodinamikasi nazariyasi, V. V. Illy-leykinning mussonlar, M. I. Budikoning radiatsiya va issiklik balansi xaqidagi ta'limotlari muhim örinda turadi.

Özbekistonda I. rivojlanişiga 1921 y.da taşkil etilgan Turkiston meteorologiya ilmiy tadqiqot in-ti katta ta'sir körsatadi. I.ning ikkala tar-moği ham juda keng rivojlandi. V. A. Bugayev, L. N. Babuşkin, V. A. Jorjio, L. A. Molçanov, A. A. Skvorsov, F. A. Möminov, M. Orifxonova va b. genetik va amaliy I. nazariyasiga katta hissa qöşdilar. Örta Osiyo iqlimida dirkulyatsion omillarning roli, troposfera va stratosferada sodir böluvçi juda kuçli şamollar, ularning samolyotlar uçişiga ta'siri, suğoriladigan yerlarning mikroiqlimi va q. x. ösimliklari ösişi, rivojlanişi va hosiliga mikroiqlimning ta'siri haqida va b. ilmiy xulosalari katta amaliy ahamiyatga egadir.

Örta Osiyoda meteorologiya va I.ga oid ilmiy va uslubiy işlarga V. A. Bugayev nomidagi Örta Osiyo gidrometeorologiya i. t. in-ti rahbarlik qiladi. I.t.lar natijalari şu in-tning töplamlarida, monografiya va davriy naşrlarda bosiladi. I. sohasidagi xalqaro ilmiy aloqalarda Jahon meteorologiya taşkiloti va b. xalqaro taşkilotlar faol qatnaşadi (q. Agro-iqlimşunoslik, Meteorologiya, Qişloq xöjaligi meteorologiyasi).

Ad.: Alisov B. P., P oltaraus B. V., Klimatologiya, M., 1962; Balaşova Ye. N., Jitomirskaya O. M., Semenova O. A., Klimatiçeskoye opisaniye respublik Sredney Azii, L., 1960; Babuşkin L. N., Agroklimatiçeskoye rayonirovaniye xlopkovoy zoni respublik Sredney Azii, L., 1960; Voprosi regionalnoy sinoptiki i klimatologii Sredney Azii, M., 1968; Maksudov X. S, Iqlimşunoslik asoslari. T., 1978; Babuşkin L. N., Klimatografiya Sredney Azii, 1981; Mum i nov F. A., Pogoda, klimat i xlopçatnik, L., 1991.

Tohir Muxtorov.

Q.: Meteorologiya, Qişloq xöjaligi meteorologiyasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИҚЛИМШУНОСЛИК - иқлим ҳақидаги фан. И. 2 тармоққа бўлинади: турли хил иқлимларнинг таркиб топиш сабабларини ўрганадиган генетик И. (бу, одатда, умумий И. деб аталади) ва иқлимнинг инсон фаолияти объектларига ва инсоннинг ўзига, шунингдек, турли табиий ҳодисаларга таъсирини ўрганадиган амалий И. И. табиий географик фанлар туркумига Кириши б-н бирга, метеорологиянннг бир бўлими бўлганлиги учун геофизиката ҳам яқин.

Генетик И.нинг асосий вазифаси иқлим пайдо бўлишида, шунингдек, турли жойлардаги иқлим тафовутлари ва иқлимнинг асрий ҳамда даврий ўзгариб, такрорланиб туришида иқлим ҳо-сил қилувчи омилларнинг ролини аниқлашдан иборат. Ўрганиш объектлари ва тадқиқот усулларига кўра, генетик И.ни 5 бўлимга ажратиш мумкин: 1) иссиқлик балансини ўрганувчи И. иқлим ҳосил қилувчи жараёнларнинг негизи ҳисобланган Қуёш радиациясининг Ер юзасига ва атмосферага тушиши ва у жойларда сарф бўлишини ўрганади; 2) синоптик (ёки динамик) И. иқлимнинг таркиб топишида атмосфера диркуляциясининг ролини ўрганади; 3) на-зарий И. математикусуллардан фойдаланиб, иқлим ҳосил қилувчи омилларнинг кўрсаткичлари (Ер юзига ис-сиклик тушиши ва сарфланиши, фаол қатламнинг физик хусусиятлари ва б.) ва атмосферанинг умумий хусусиятларига асосланиб, иқлим характеристи-касини аниқлайди; 4) микроиқлимшунослик микроиқлим ва маҳаллий иқлимнинг шаклланишига ер усти хусусиятларининг (рельеф, ўсимликлар ва б.) роли ва таъсирини ўрганади; 5) палеоиқлимшунослик астрономия, геол., археология ахборотларидан, йилномалар ва б.дан фойдаланиб, иқлимнинг узоқ ўтмишдаги ўзгаришларини ва уларнинг сабабларини ўрганади.

Амалий И. инсон фаолиятининг турли соҳаларини режалаштириш — қ.х., транспорт, қурилиш, даволаш, дам олиш, туризм ва ш.к.ни ташкил қилишни илмий жиҳ.атдан асослаш учун иқлимнинг турли объектларга таъсирини ўрганади.

Икдимий р-нлаштириш — жойларни (вилоят, ўлка, материк, океан ва ҳ.к.) иқлим шароити деярли бир хил бўлган зона ва ўлкаларга бўлиш, иқлимнинг табиий ўзгариб туриш кўрсаткичлари ва унинг сабабларини аниқлаш, шунингдек, кузатишларни таҳлил қилишнинг рационал усулларини яратиш И.нинг муҳим бўлимларидан бири. Бу бўлим халқ хўжалигининг турли тармоқларига хизмат кўрса-тишда, айниқса, қ.х. экинларини жойлаштириш, янги ерларни ўзлаштириш, экинлар ҳосилдорлигини ошириш тад-бирларини ишлаб чиқиш ва б.да жуда катта аҳамиятга эга. Конкрет ҳудудларнинг иқлимини таърифлаш климатография деб аталади.

Ўртаосиёлик буюк олимлар Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Заҳириддин Муҳаммад Бобур ва б.нинг асарларида метеорология ва И. назария-сига доир жуда кўп ноёб фикрлар мавжуд. Мас, Беруний фикрига кўра, ҳавонинг ҳолати «..мазкур жойнинг табиатига боғлиқ, унинг тоғларда ёки денгиз бўйида турганлигига (боғлиқ), шунингдек, жойнинг баланд-пастлиги ва қайси кенгликда — шимолроқдами ёки жануброқдами, ўрнашганлигига боғлиқ».

И. фанининг ривожланишида Ғарбий Европада 19-а.—20-а. бошларида А. Гумбольдт, В. Ю. Визе, В. Кеппен, Ю. Хаин каби олимларнинг илмий изланишлари, 20-а.да рус олимларидан А. И. Воейков, Е. С. Рубинштейн, О. А. Дроздовнинг И. материалларини ишлаб чиқиш усуллари, Л. С. Берг, Б. П. Алисов ва б.нинг Ер шари иқлимларини тас-ниф қилиши, Е. Н. Блинованинг иқлим гидродинамикаси назарияси, В. В. Illy-лейкиннинг муссонлар, М. И. Будиконинг радиация ва иссиклик баланси хақидаги таълимотлари муҳим ўринда туради.

Ўзбекистонда И. ривожланишига 1921 й.да ташкил этилган Туркистон метеорология илмий тадқиқот ин-ти катта таъсир кўрсатади. И.нинг иккала тар-моғи ҳам жуда кенг ривожланди. В. А. Бугаев, Л. Н. Бабушкин, В. А. Жоржио, Л. А. Молчанов, А. А. Скворцов, Ф. А. Мўминов, М. Орифхонова ва б. генетик ва амалий И. назариясига катта ҳисса қўшдилар. Ўрта Осиё иқлимида диркуляцион омилларнинг роли, тропосфера ва стратосферада содир бўлувчи жуда кучли шамоллар, уларнинг самолётлар учишига таъсири, суғориладиган ерларнинг микроиқлими ва қ. х. ўсимликлари ўсиши, ривожланиши ва ҳосилига микроиқлимнинг таъсири ҳақида ва б. илмий хулосалари катта амалий аҳамиятга эгадир.

Ўрта Осиёда метеорология ва И.га оид илмий ва услубий ишларга В. А. Бугаев номидаги Ўрта Осиё гидрометеорология и. т. ин-ти раҳбарлик қилади. И.т.лар натижалари шу ин-тнинг тўпламларида, монография ва даврий нашрларда босилади. И. соҳасидаги халқаро илмий алоқаларда Жаҳон метеорология ташкилоти ва б. халқаро ташкилотлар фаол қатнашади (қ. Агро-иқлимшунослик, Метеорология, Қишлоқ хўжалиги метеорологияси).

Ад.: Алисов Б. П., П олтараус Б. В., Климатология, М., 1962; Балашова Е. Н., Житомирская О. М., Семенова О. А., Климатическое описание республик Средней Азии, Л., 1960; Бабушкин Л. Н., Агроклиматическое районирование хлопковой зоны республик Средней Азии, Л., 1960; Вопросы региональной синоптики и климатологии Средней Азии, М., 1968; Максудов X. С, Иқлимшунослик асослари. Т., 1978; Бабушкин Л. Н., Климатография Средней Азии, 1981; Мум и нов Ф. А., Погода, климат и хлопчатник, Л., 1991.

Тоҳир Мухторов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.