Qişloq xöjaligi meteorologiyasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 181–182-b. — ziyouz.com
Qişloq xöjaligi meteorologiyasi — q.x. uçun ahamiyatli bölgan iqlim, meteorologik, gidrologik va tuproq şaroitlari bilan q.x. işlab çiqarişi obyektlari va jarayonlari örtasidagi özaro munosabatlarni aloqadorlikda örganuvçi fan. Agroiqlimşunoslik, agrogidrologiya, q.x. fenologiyasi agrometeorologik xizmat körsatişni öz içiga oladi. Q.x.m. fizika, geogr., biol., tuproqşunoslik va b. q.x. fanlari bilan çambarças boğliq. Q.x.m.ning asosiy vazifalari: q.x. işlab çiqarişidagi meteorologik va iklim şaroitlari şakllaniş qonuniyatlarini geografik va vaqt jihatlaridan örganiş; meteorologik omillarning agrobiotsenozlar rivoji, holati va mahsuldorligiga, q.x. ekinlari zararkunandalari va kasalliklarining rivojlanişi va tarqalişiga ta'sirini tadqiq qiliş; iqlim resurslaridan töliq foydalaniş maqsadlarida q.x. ekinlarini joylaştiriş va ularni parvariş qilişning agrotexnik tadbirlarini agrometeorologik asoslaş; agrometeorologik prognoz usullari va tavsiyalar işlab çiqiş; ob-havo va iqlimning noqulay hodisalarini örganiş va ularga qarşi quraş çoralarini işlab çiqiş va b.
Q.x. ekinlarining rivojlaniş şaroiti va hosildorligini belgilovçi taşqi muhitdagi asosiy va ikkinçi darajali omillarning miqdoriy qiymatlarini aniqlaş uçun Q.x.m.da quyidagi tadqiqot usullari qöllaniladi: muddatlarni oralatib ekiş — ekin muayyan bir punktda har xil muddatlarda (5—10 kundan oralatib) ekiladi; geografik ekiş — muayyan ösimlik navlari iqlim şaroitlari turliça bölgan punktlarda ekiladi; eksperimental dala usuli — dala tajriba maydonlarida ösimlikni parvariş qilişning agrometeorologik şaroitlari özgartiriladi; distansion (nokontakt) ölçaş — vertolyot, samolyot va Yer yöldoşlarida örnatilgan asboblar yordamida katta maydonlardagi ekinlar va tuproqning holati aniqlanadi; fitotron usuli — sun'iy iqlimxonalarda ösimliklarning gidrometeorologik omillarning turli kompleksiga reaksiyasini örganişga imkon beradi (q. Fitotron); matematik (dinamik) statistik modellaştiriş — matematik apparat yordamida meteorologik omillarning ösimliklarning ösişi, rivojlanişi va hosildorligiga ta'siri örganiladi.
Q.x.m. amaliy fan sifatida 19-a. ning 2-yarmida paydo böldi. Örta Osiyoda dastlabki agrometeorologik tadqiqotlar 20-a. boşlaridan olib borildi. 1921 y.da Toşkentda Turkiston meteorologiya in-ti (Turkmet; hoz. Gidrometerologiya instituti) taşkil etildi. Ğöza, ğalla, beda, sabzavot, poliz va b. ekin maylonlari, boğ, tokzor, yaylovlarning mikroiklimi, radiatsion va issiqlik balansi örga-nildi, ularning şakllaniş qonupiyatlari B.A.Ayzenştat, Ye.A.Lopuxin, I.V.Zuyev, V.V.Karnauxova, F.A.Möminov, B.Ye.Milkis, G.A.Ahmedov, E.A.Ibrohimova, A.I.Kostenko, A.G. Toropova, A.Ş.Jalilov va b. olimlarning asarlarida sritib berildi. 60-y.lardan boşlab, q.x. işlab çiqarişining yangi talablari asosida q.x. ekinlarining holati va ularning hosildorligini hududlar miqyosida baholaş va prognozlaş metodikasi işlab çiqildi, qisqa muddatda katta maydonlardagi ekinlarning holati va hosildorligini aviatsiya yordamida fotometrik usul b-n baholaş amalga oşirildi. Sönggi yillarda q.x. ekinlarining biologiyasi, ekologiyasi, biometriyasi asosida «ob-havo — hosildorlik» prognoz modellari tadqiq qilinmoqda (q. Agrometeorologik xizmat körsatiş, Agrometeorologik kuzatişlar, Agroiqlimşunoslik).
Ad.: Xamzin K.S. Qişloq xöjaligi meteorologiyasi asoslari: [Qöllanma], T., 1986,
Hamidulla Abdullayev.
Q.: Agroiqlimşunoslik, Agrometeorologik xizmat körsatiş, Fitotron
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ МЕТЕОРОЛОГИЯСИ — қ.х. учун аҳамиятли бўлган иқлим, метеорологик, гидрологик ва тупроқ шароитлари билан қ.х. ишлаб чиқариши объектлари ва жараёнлари ўртасидаги ўзаро муносабатларни алоқадорликда ўрганувчи фан. Агроиқлимшунослик, агрогидрология, қ.х. фенологияси агрометеорологик хизмат кўрсатишни ўз ичига олади. Қ.х.м. физика, геогр., биол., тупроқшунослик ва б. қ.х. фанлари билан чамбарчас боғлиқ. Қ.х.м.нинг асосий вазифалари: қ.х. ишлаб чиқаришидаги метеорологик ва иклим шароитлари шаклланиш қонуниятларини географик ва вақт жиҳатларидан ўрганиш; метеорологик омилларнинг агробиоценозлар ривожи, ҳолати ва маҳсулдорлигига, қ.х. экинлари зараркунандалари ва касалликларининг ривожланиши ва тарқалишига таъсирини тадқиқ қилиш; иқлим ресурсларидан тўлиқ фойдаланиш мақсадларида қ.х. экинларини жойлаштириш ва уларни парвариш қилишнинг агротехник тадбирларини агрометеорологик асослаш; агрометеорологик прогноз усуллари ва тавсиялар ишлаб чиқиш; об-ҳаво ва иқлимнинг ноқулай ҳодисаларини ўрганиш ва уларга қарши қураш чораларини ишлаб чиқиш ва б.
Қ.х. экинларининг ривожланиш шароити ва ҳосилдорлигини белгиловчи ташқи муҳитдаги асосий ва иккинчи даражали омилларнинг миқдорий қийматларини аниқлаш учун Қ.х.м.да қуйидаги тадқиқот усуллари қўлланилади: муддатларни оралатиб экиш — экин муайян бир пунктда ҳар хил муддатларда (5—10 кундан оралатиб) экилади; географик экиш — муайян ўсимлик навлари иқлим шароитлари турлича бўлган пунктларда экилади; экспериментал дала усули — дала тажриба майдонларида ўсимликни парвариш қилишнинг агрометеорологик шароитлари ўзгартирилади; дистанцион (ноконтакт) ўлчаш — вертолёт, самолёт ва Ер йўлдошларида ўрнатилган асбоблар ёрдамида катта майдонлардаги экинлар ва тупроқнинг ҳолати аниқланади; фитотрон усули — сунъий иқлимхоналарда ўсимликларнинг гидрометеорологик омилларнинг турли комплексига реакциясини ўрганишга имкон беради (қ. Фитотрон); математик (динамик) статистик моделлаштириш — математик аппарат ёрдамида метеорологик омилларнинг ўсимликларнинг ўсиши, ривожланиши ва ҳосилдорлигига таъсири ўрганилади.
Қ.х.м. амалий фан сифатида 19-а. нинг 2-ярмида пайдо бўлди. Ўрта Осиёда дастлабки агрометеорологик тадқиқотлар 20-а. бошларидан олиб борилди. 1921 й.да Тошкентда Туркистон метеорология ин-ти (Туркмет; ҳоз. Гидрометерология институти) ташкил этилди. Ғўза, ғалла, беда, сабзавот, полиз ва б. экин майлонлари, боғ, токзор, яйловларнинг микроиклими, радиацион ва иссиқлик баланси ўрга-нилди, уларнинг шаклланиш қонупиятлари Б.А.Айзенштат, Е.А.Лопухин, И.В.Зуев, В.В.Карнаухова, Ф.А.Мўминов, Б.Е.Милькис, Г.А.Аҳмедов, Э.А.Иброҳимова, А.И.Костенко, А.Г. Торопова, А.Ш.Жалилов ва б. олимларнинг асарларида сритиб берилди. 60-й.лардан бошлаб, қ.х. ишлаб чиқаришининг янги талаблари асосида қ.х. экинларининг ҳолати ва уларнинг ҳосилдорлигини ҳудудлар миқёсида баҳолаш ва прогнозлаш методикаси ишлаб чиқилди, қисқа муддатда катта майдонлардаги экинларнинг ҳолати ва ҳосилдорлигини авиация ёрдамида фотометрик усул б-н баҳолаш амалга оширилди. Сўнгги йилларда қ.х. экинларининг биологияси, экологияси, биометрияси асосида «об-ҳаво — ҳосилдорлик» прогноз моделлари тадқиқ қилинмоқда (қ. Агрометеорологик хизмат кўрсатиш, Агрометеорологик кузатишлар, Агроиқлимшунослик).
Ад.: Хамзин К.С. Қишлоқ хўжалиги метеорологияси асослари: [Қўлланма], Т., 1986,
Ҳамидулла Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.