Iqtisodiy integratsiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 475–476-b. — ziyouz.com
Iqtisodiy integratsiya - turli korxona va tarmoqlarning, şuningdek, mamlakatlarning i.ç. soqasida bir-biriga yaqinlaşuvi, ular örtasida uzviy iqtisodiy aloqalar önatili-şi, mamlakatlararo yagona umumiy xöjalikning şakllanişi jarayoni. I.i. butun bir mamlakatlar milliy xöjaliklari darajasida, şuningdek, korxonalar, firmalar, kompaniyalar, korporatsiyalar darajasida ham kuza-tiladi. I.i. işlab çiqariş-texnologik aloqalarning kengayişi va çuqurlaşuvida, resurslardan hamkorlikda foydalaniş, kapitallarni birlaştirişda hamda iqtisodiy faoliyatni amalga oşiriş jarayonida bir-biriga qulay şaroitlarni yaratişda, özaro tösiklarni olib taşlaşda namoyon böladi. I.i. asosida mehnat taqsimoti yotadi. Mehnat taqsimoti tufayli ayrim mahsulotlar emas, balki detallar ham ixtisoslaşgan korxona va tarmoqlarda işlab çiqariladi. Şu tariqa korxona va tarmoqlar özaro yaqin va muntazam iqtisodiy aloqa boğlaydi. Avvalo, korxonalar örtasida I.i yuz beradi va ularning birlaşmasi vujudga keladi, söngra I.i. tarmoqlararo miqyosda yuz berib, yirik i.ç. majmualari paydo böladi. Bir tarmoq doirasida gorizontal integratsiya, tarmoqlararo esa vertikal I.i. yuz beradi. Vertikal I.i.ga agrosanoat majmui misol böladi, u q.x., oziq-ovqat, q.x. maşinasozligi, kimyo sanoati va b.ni öz içiga oladi. Mehnat taqsimoti xalqaro miqyosda amalga oşişi b-n xöjalik hayoti baynalmilallaşadi, moddiy mahsulot yaratişda turli mamlakatlarda korxona va tarmoklar qatnaşa boradi, binobarin, mamlakatlararo I.i. yuzaga keladi, buning natijasida mamlakatlar iqtisodiyotida ixtisoslaşiş yuz beradi va mamlakatlar bir-birlariga mahsulotlar va xizmatlar yetkazib beradi. Şu sababli hoz. davrda xalqaro I.i. eng yuqori darajadagi va yetakçi integratsiya körinişi hisoblanadi.
Xalqaro I.i. uzoqdavom etadigan köp bosqiçli jarayon bölib, turli şakllarda yuz beradi. Birinçi bosqiçda turli mamlakatlar örtasida erkin savdo-sotiq olib boriladigan, bojxona tölovlari, eksport kvotalari bekor qilingan erkin savdo zonalari taşkil etiladi. Natijada davlatlararo tovar ayirboşlaşda inte-gratsiyalaşuv yuz beradi. Ikkinçi bosqiçda erkin iqtisodiy zonalar şakllanib, bu yerda ham bir neça mamlakatlar birlaşadi. Bu bosqiçda in-tegratsion aloqalar savdo-sotiq b-n çeklanmasdan sanoat, bank, suğurta işi va texnologiya sohasida ham yuz beradi. Bu zonalar oçiq iqtisodiy xududlar hisoblanadi, iqtisodiy aloqalar erkin va köp qirrali bölib, barça iqtisodiyot subyektlari imti-yetlarga ega böladilar.
Uçinçi bosqiçda umumiy bozor şakllanadi. Umumiy bozorni taşkil etgan mamlakatlarning milliy bozorlari bir-biri uçun oçiq böladi, amalda milliy bozorlar birla-şib, mamlakatlararo umumiy bozor vujudga keladi. Bu bozorda barça tovarlar erkin, heç bir çeklovlarsiz köçib yuradi. Iş kuçi, kapital va tovarlar bir mamlakatdan boşqasiga ötadi, qaysi mamlakatda resursni işlatiş qulay bölsa, u şu yerga borib joylaşa oladi. Umumiy bozorda iqtisodiy çegaralar amalda bekor kilinadi, bojxona tölovlari, eksport kvotalari, tovar sifatiga talab minimal dara-jaga keltiriladi. Umumiy bozor dastlab 1957 y.dan Yevropada şakllangan (q. Yevropa Ittifoqi). Törtinçi bosqiçda Iqtisodiy va valyuta it-tifoqi doirasida integratsiya yuz beradi. Bu yerda integratsion alokalar savdo-sotiq va işlab çiqariş b-n çeklanmay, moliya, pul muomalasi va bank tizimiga ham kirib boradi. Yevropa Ittifokiga kirgan 15 mamlakatdan 12 tasida 2000—2001 y.larda umumiy pul — yevro muomalaga kiritildi, milliy pullar muomaladan asta-sekin çiqarildi, yagona soliq tizimi joriy etildi, milliy byudjetlar saklangan holda yagona, umumiy byudjet ham tu-ziladigan böldi. 21-a. boşlaridagi in-tegratsiyaning eng yuqori şakli bölgan Iqtisodiy va valyuta ittifoqi mamlakatlar iqtisodiyotini yuksak darajada birlaştiradi, iqtisodiy umumiylikka ustuvorlik beradi, ammo ayrim mamlakatlar mustaqilligini ma'lum darajada çeklaydi (milliy parlamentlar va hukumatlarning bir qator vakolatlari Yevropa Ittifoqining umumiy organlariga berilgan).
Hoz. davrda jahonning boşqa mintaqalarida ham integratsiya jarayonlari jadal bormoqda. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot taşkiloti, AQŞ, Kanada va Meksikani birlaştirgan Şim. Amerika uyuşmasi, Jan.şarqiy Osiyo davlatlari uyuşmasi (ASEAN), Tinç okean region uyuşmasi (ATES), Iqtisodiy hamkorlik taşkilotiga a'zo mamlakatlar örtasida integratsion hamkorlik kuçayib bormoqda. 1991— 2002 y.larda Markaziy Osiyo mamlakatlarining mintaqaviy integ-ratsiyasini çuqurlaştiriş yölida jiddiy işlar amalga oşirildi: zaruriy huquqiy va taşkiliy şartşaroitlar yaratildi, davlatlararo ken-gaş tuzildi, ijroiya qömita, Markaziy Osiyo hamkorlik va taraqqiyot banki taşkil etildi.
Ad.: Karimov I. A., Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka tahsid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997.
Ahmadjon Ulmasov, Dilerom Tojiboyeva.
Q.: Yevropa Ittifoqi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИҚТИСОДИЙ ИНТЕГРАЦИЯ - турли корхона ва тармоқларнинг, шунингдек, мамлакатларнинг и.ч. соқасида бир-бирига яқинлашуви, улар ўртасида узвий иқтисодий алоқалар ўнатили-ши, мамлакатлараро ягона умумий хўжаликнинг шаклланиши жараёни. И.и. бутун бир мамлакатлар миллий хўжаликлари даражасида, шунингдек, корхоналар, фирмалар, компаниялар, корпорациялар даражасида ҳам куза-тилади. И.и. ишлаб чиқариш-технологик алоқаларнинг кенгайиши ва чуқурлашувида, ресурслардан ҳамкорликда фойдаланиш, капиталларни бирлаштиришда ҳамда иқтисодий фаолиятни амалга ошириш жараёнида бир-бирига қулай шароитларни яратишда, ўзаро тўсикларни олиб ташлашда намоён бўлади. И.и. асосида меҳнат тақсимоти ётади. Меҳнат тақсимоти туфайли айрим маҳсулотлар эмас, балки деталлар ҳам ихтисослашган корхона ва тармоқларда ишлаб чиқарилади. Шу тариқа корхона ва тармоқлар ўзаро яқин ва мунтазам иқтисодий алоқа боғлайди. Аввало, корхоналар ўртасида И.и юз беради ва уларнинг бирлашмаси вужудга келади, сўнгра И.и. тармоқлараро миқёсда юз бериб, йирик и.ч. мажмуалари пайдо бўлади. Бир тармоқ доирасида горизонтал интеграция, тармоқлараро эса вертикал И.и. юз беради. Вертикал И.и.га агросаноат мажмуи мисол бўлади, у қ.х., озиқ-овқат, қ.х. машинасозлиги, кимё саноати ва б.ни ўз ичига олади. Меҳнат тақсимоти халқаро миқёсда амалга ошиши б-н хўжалик ҳаёти байналмилаллашади, моддий маҳсулот яратишда турли мамлакатларда корхона ва тармоклар қатнаша боради, бинобарин, мамлакатлараро И.и. юзага келади, бунинг натижасида мамлакатлар иқтисодиётида ихтисослашиш юз беради ва мамлакатлар бир-бирларига маҳсулотлар ва хизматлар етказиб беради. Шу сабабли ҳоз. даврда халқаро И.и. энг юқори даражадаги ва етакчи интеграция кўриниши ҳисобланади.
Халқаро И.и. узоқдавом этадиган кўп босқичли жараён бўлиб, турли шаклларда юз беради. Биринчи босқичда турли мамлакатлар ўртасида эркин савдо-сотиқ олиб бориладиган, божхона тўловлари, экспорт квоталари бекор қилинган эркин савдо зоналари ташкил этилади. Натижада давлатлараро товар айирбошлашда инте-грациялашув юз беради. Иккинчи босқичда эркин иқтисодий зоналар шаклланиб, бу ерда ҳам бир неча мамлакатлар бирлашади. Бу босқичда ин-теграцион алоқалар савдо-сотиқ б-н чекланмасдан саноат, банк, суғурта иши ва технология соҳасида ҳам юз беради. Бу зоналар очиқ иқтисодий худудлар ҳисобланади, иқтисодий алоқалар эркин ва кўп қиррали бўлиб, барча иқтисодиёт субъектлари имти-етларга эга бўладилар.
Учинчи босқичда умумий бозор шаклланади. Умумий бозорни ташкил этган мамлакатларнинг миллий бозорлари бир-бири учун очиқ бўлади, амалда миллий бозорлар бирла-шиб, мамлакатлараро умумий бозор вужудга келади. Бу бозорда барча товарлар эркин, ҳеч бир чекловларсиз кўчиб юради. Иш кучи, капитал ва товарлар бир мамлакатдан бошқасига ўтади, қайси мамлакатда ресурсни ишлатиш қулай бўлса, у шу ерга бориб жойлаша олади. Умумий бозорда иқтисодий чегаралар амалда бекор килинади, божхона тўловлари, экспорт квоталари, товар сифатига талаб минимал дара-жага келтирилади. Умумий бозор дастлаб 1957 й.дан Европада шаклланган (қ. Европа Иттифоқи). Тўртинчи босқичда Иқтисодий ва валюта ит-тифоқи доирасида интеграция юз беради. Бу ерда интеграцион алокалар савдо-сотиқ ва ишлаб чиқариш б-н чекланмай, молия, пул муомаласи ва банк тизимига ҳам кириб боради. Европа Иттифокига кирган 15 мамлакатдан 12 тасида 2000—2001 й.ларда умумий пул — евро муомалага киритилди, миллий пуллар муомаладан аста-секин чиқарилди, ягона солиқ тизими жорий этилди, миллий бюджетлар сакланган ҳолда ягона, умумий бюджет ҳам ту-зиладиган бўлди. 21-а. бошларидаги ин-теграциянинг энг юқори шакли бўлган Иқтисодий ва валюта иттифоқи мамлакатлар иқтисодиётини юксак даражада бирлаштиради, иқтисодий умумийликка устуворлик беради, аммо айрим мамлакатлар мустақиллигини маълум даражада чеклайди (миллий парламентлар ва ҳукуматларнинг бир қатор ваколатлари Европа Иттифоқининг умумий органларига берилган).
Ҳоз. даврда жаҳоннинг бошқа минтақаларида ҳам интеграция жараёнлари жадал бормоқда. Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти, АҚШ, Канада ва Мексикани бирлаштирган Шим. Америка уюшмаси, Жан.шарқий Осиё давлатлари уюшмаси (АСЕАН), Тинч океан регион уюшмаси (АТЭС), Иқтисодий ҳамкорлик ташкилотига аъзо мамлакатлар ўртасида интеграцион ҳамкорлик кучайиб бормоқда. 1991— 2002 й.ларда Марказий Осиё мамлакатларининг минтақавий интег-рациясини чуқурлаштириш йўлида жиддий ишлар амалга оширилди: зарурий ҳуқуқий ва ташкилий шартшароитлар яратилди, давлатлараро кен-гаш тузилди, ижроия қўмита, Марказий Осиё ҳамкорлик ва тараққиёт банки ташкил этилди.
Ад.: Каримов И. А., Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳцид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997.
Аҳмаджон Улмасов, Дилером Тожибоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.