Iqtisodiy Xavfsizlik
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 487–488-b. — ziyouz.com
Iqtisodiy Xavfsizlik - mamlakat, hudud, firma, kompaniyaning iqtisodiy inqirozga uçraş xavfidan himoya qiliş böyiça köradigan çora-tadbirlari majmui. Rivojlangan mamlakatlarda I.x.ni ta'minlaş maqsadlarida yirik firma, kompaniyalarda maxsus xizmatlar taşkil qilinadi. Ular bozorlarni örganiş, talab va taklifni prognozlaş, ilmiy-texni-ka taraqqiyotini kuzatiş va b. işlarni bajaradilar (q. Marketing). I.h.ni ta'minlaşda mahsulot turini munta-zam yangilab turiş, raqobatdor mahsulotlarni i. ç., xarajatlarni qisqartiriş muhim ahamiyatga ega.
I.x. milliy iqtisodiyot darajasida makroiqtisodiy kategoriya va muayyan mamlakat milliy iqtisodiyotini tavsiflaydi, bozor tizimida xatar borligidan va bundan hatto milliy iqtisodiyot ham xoli bölmasligini, undan saqlaniş zarurligini bildiradi.
I.x.ning boş mezoni bu mamlakat ehtiyojlarining uzluksiz ta'minlanişi hisoblanadi, bu, birinçidan, imkon boriça özini öz mahsulot va xizmatlar b-n ta'minlaşni, ikkinçidan, mamlakatda yaratiş mumkin bölmagan tovar va xizmatlarni çetdan qulay narxlarda va uzluksiz keltirib turişni bildiradi. Aks holda iqtisodiyot izdan çiqadi. Milliy iqtisodiyot darajasida I.x.ning muhim 3 yönalişi (oziq-ovqat, yoqilği-energetika, eksport) mavjud. Mamlakat aholisining oziq-ovqatga bölgan talabini qondirilişi 80%, mamlakatning energiya omillariga bölgan talabining öz hisobidan 70— 80% ga qondirilganda xavfsizlikka erişilgan hisoblanadi. Eksport xavfsizligi mamlakat eksport salohiyatini amalga oşiriş imkoniyati b-n belgilanadi. Eksport tarkibida iste'molga tayyor mahsulotlar, birinçi navbatda, işlov beruvçi sa-noat mahsulotlari bölişi talab etiladi. Eksportning çeklangan turdagi tovarlarga, ayniqsa, jahon bozorida narxi tez-tez özgarib turadigan xom aşyo va energiya omillariga boğliq bölib qolişi eksport xatarini tuğdiradi, narxlar pasaygan paytda eksport tuşumidagi yöqotişlar mamlakat iqtisodiyotiga zarar keltiradi.
Iqtisodiyot globallaşgan, eksport va importning milliy iqtisodiyotga ta'siri kuçaygan şaroitda I.x.ni öz işlab çiqarişi b-n ta'minlab bölmaydi. Şunday şaroitda eksport-import aloqalarining muntazamligini strategik şerikçilik asosida ta'minlaş I.x.ni kafolatlaydi.
Istiklol yillari Özbekiston iqtisodiyotidagi tarkibiy siljişlar tufayli don mustaqilligiga erişildi, mamlakat ehtiyojining 90% öz doni b-n ta'minlandi (2002 y.). Yoqilği-energetika kompleksini rivojlantiriş natijasida şu sohadagi talab-ehtiyojlarni ham, asosan, öz işlab çiqarişi hisobidan qondirişga erişildi.
Alişer Vahobov, Sadir Salimov.
Q.: Marketing
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИҚТИСОДИЙ ХАВФСИЗЛИК - мамлакат, ҳудуд, фирма, компаниянинг иқтисодий инқирозга учраш хавфидан ҳимоя қилиш бўйича кўрадиган чора-тадбирлари мажмуи. Ривожланган мамлакатларда И.х.ни таъминлаш мақсадларида йирик фирма, компанияларда махсус хизматлар ташкил қилинади. Улар бозорларни ўрганиш, талаб ва таклифни прогнозлаш, илмий-техни-ка тараққиётини кузатиш ва б. ишларни бажарадилар (қ. Маркетинг). И.ҳ.ни таъминлашда маҳсулот турини мунта-зам янгилаб туриш, рақобатдор маҳсулотларни и. ч., харажатларни қисқартириш муҳим аҳамиятга эга.
И.х. миллий иқтисодиёт даражасида макроиқтисодий категория ва муайян мамлакат миллий иқтисодиётини тавсифлайди, бозор тизимида хатар борлигидан ва бундан ҳатто миллий иқтисодиёт ҳам холи бўлмаслигини, ундан сақланиш зарурлигини билдиради.
И.х.нинг бош мезони бу мамлакат эҳтиёжларининг узлуксиз таъминланиши ҳисобланади, бу, биринчидан, имкон борича ўзини ўз маҳсулот ва хизматлар б-н таъминлашни, иккинчидан, мамлакатда яратиш мумкин бўлмаган товар ва хизматларни четдан қулай нархларда ва узлуксиз келтириб туришни билдиради. Акс ҳолда иқтисодиёт издан чиқади. Миллий иқтисодиёт даражасида И.х.нинг муҳим 3 йўналиши (озиқ-овқат, ёқилғи-энергетика, экспорт) мавжуд. Мамлакат аҳолисининг озиқ-овқатга бўлган талабини қондирилиши 80%, мамлакатнинг энергия омилларига бўлган талабининг ўз ҳисобидан 70— 80% га қондирилганда хавфсизликка эришилган ҳисобланади. Экспорт хавфсизлиги мамлакат экспорт салоҳиятини амалга ошириш имконияти б-н белгиланади. Экспорт таркибида истеъмолга тайёр маҳсулотлар, биринчи навбатда, ишлов берувчи са-ноат маҳсулотлари бўлиши талаб этилади. Экспортнинг чекланган турдаги товарларга, айниқса, жаҳон бозорида нархи тез-тез ўзгариб турадиган хом ашё ва энергия омилларига боғлиқ бўлиб қолиши экспорт хатарини туғдиради, нархлар пасайган пайтда экспорт тушумидаги йўқотишлар мамлакат иқтисодиётига зарар келтиради.
Иқтисодиёт глобаллашган, экспорт ва импортнинг миллий иқтисодиётга таъсири кучайган шароитда И.х.ни ўз ишлаб чиқариши б-н таъминлаб бўлмайди. Шундай шароитда экспорт-импорт алоқаларининг мунтазамлигини стратегик шерикчилик асосида таъминлаш И.х.ни кафолатлайди.
Истиклол йиллари Ўзбекистон иқтисодиётидаги таркибий силжишлар туфайли дон мустақиллигига эришилди, мамлакат эҳтиёжининг 90% ўз дони б-н таъминланди (2002 й.). Ёқилғи-энергетика комплексини ривожлантириш натижасида шу соҳадаги талаб-эҳтиёжларни ҳам, асосан, ўз ишлаб чиқариши ҳисобидан қондиришга эришилди.
Алишер Ваҳобов, Садир Салимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.