Irkutsk viloyati
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 269–270-b. — ziyouz.com
Irkutsk viloyati - RF tarkibi dagi viloyat. 1937 y. 26 sent. da taşkil etilgan. Şarqiy Sibirning jan. qismida. Mayd. 767,9 ming km2. Aholisi 2748 ming kişi (2000), asosan, ruslar, şuningdek, ukrainlar, belorus lar, tatarlar, çuvaşlar, buryatlar, evenklar, tofalar yaşaydi. Viloyat tarkibida Ust-Örda Buryatlari muxtor okrugi bor. I. v. 31 r-nga bölingan. 22 şahar, 60 şaharça mavjud. Markazi — Irkutsk ş.
Viloyat hududining aksari qismini Örta Sibir yassitoğligining jan. şarqiy qismi egallagan. Şim.şarq-ida Şim. Baykal va Patom toğliklari joylaşgan. I. v. da kuçli zilzilalar bölib turadi. Iqlimi kontinen-tal. Yanv. ning örtaça t-rasi — 15° (Baykal sohilida) dan — 21° (Irkutskda)gaça va — 33° (Bodayboda). Qor qoplami 160—170 kun saqlanib turadi. Iyulning örtaça t-rasi 17°—19°. Yiliga 400 mm dan 800 mm gaça yoğin yoğadi. Vegetatsiya davri 116—127 kun. Şim. va toğlik joylarida töngib yotgan yerlar bor. Asosiy daryolari: Angara, Quyi Tunguska, Lena va uning irmoqlari. Tuproği, asosan, podzol tuproq. Hududining 80% örmon. Tiloğoç, qarağay, kedr, qoraqarağay, oqqarağay ösadi.
Örmon, kimyo va neft kimyosi sanoati, energetika, rangli metallurgiya yetakçi örinda. Mebel, tikuvçilik, poyabzal, trikotaj, könçilik, göşt-sut, konditer, pivo, spirt va baliq sanoati tarmoqlari bor. Konçilik sanoatining asosiy tarmoklari: oltin (Bodaybo atrofi), slyuda (Mama-Çuya atrofi), talk (Onot koni), temir rudasi (Korşunove k-ti), tuz (Usolye-Sibirskoye), marmarsimon ohaktoş («Pereval» koni), gips (Zalari koni) qazib oliş. Maşinasozlik Irkutsk—Çeremxovo sanoat r-nida bölib, kon, neft-kimyo va metallurgiya sanoatlari uçun asbob-uskunalar işlab çiqaradi. Yoğoç tayyorlaş korxonalari Angara, Ilim va Lenaning örta oqimlarida joylaşgan. Baykal va Bratsk sellyuloza z-dlarida kord sellyuloza işlab çiqariladi. «Baykal» fanera-gugurt kti (Usolye-Sibirskoyeda), sement, keramika, gips z-dlari (Angarskda), şişa (Tulunda), yiğma temir-beton, ğişt-beton, ğişt z-dlari, Irkutskdaçoy qadoklaş f-kasi, Usolyeda tuz z-di, Irkutskda yoğ-moy kti mavjud.
Ğalla (buğdoy, greçixa, arpa, suli va b.) yem-xaşak ekinlari, kartoşka va sabzavot yetiştiriladi. Çorvaçilik sut-göşt yetiştirişga ixtisoslaşgan. Şim. da buğuçilik, möynaçilik, darrandaçilik b-n şuğullaniladi. Baykal, Angara va Lenada baliq ovlanadi. Asosan, Angara, Lena, Vitim daryolari va Baykal kölida kema qatnaydi. I. v. da Baykal-Amur t.y. magistralining boşlanğiç punkti (Ust-Kut) joylaşgan. 8 oliy öquv yurti, 6 teatr, 5 muzey bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИРКУТСК ВИЛОЯТИ - РФ таркиби даги вилоят. 1937 й. 26 сент. да ташкил этилган. Шарқий Сибирнинг жан. қисмида. Майд. 767,9 минг км2. Аҳолиси 2748 минг киши (2000), асосан, руслар, шунингдек, украинлар, белорус лар, татарлар, чувашлар, бурятлар, эвенклар, тофалар яшайди. Вилоят таркибида Усть-Ўрда Бурятлари мухтор округи бор. И. в. 31 р-нга бўлинган. 22 шаҳар, 60 шаҳарча мавжуд. Маркази — Иркутск ш.
Вилоят ҳудудининг аксари қисмини Ўрта Сибирь ясситоғлигининг жан. шарқий қисми эгаллаган. Шим.шарқ-ида Шим. Байкал ва Патом тоғликлари жойлашган. И. в. да кучли зилзилалар бўлиб туради. Иқлими континен-тал. Янв. нинг ўртача т-раси — 15° (Байкал соҳилида) дан — 21° (Иркутскда)гача ва — 33° (Бодайбода). Қор қоплами 160—170 кун сақланиб туради. Июлнинг ўртача т-раси 17°—19°. Йилига 400 мм дан 800 мм гача ёғин ёғади. Вегетация даври 116—127 кун. Шим. ва тоғлик жойларида тўнгиб ётган ерлар бор. Асосий дарёлари: Ангара, Қуйи Тунгуска, Лена ва унинг ирмоқлари. Тупроғи, асосан, подзол тупроқ. Ҳудудининг 80% ўрмон. Тилоғоч, қарағай, кедр, қорақарағай, оққарағай ўсади.
Ўрмон, кимё ва нефть кимёси саноати, энергетика, рангли металлургия етакчи ўринда. Мебель, тикувчилик, пойабзал, трикотаж, кўнчилик, гўшт-сут, кондитер, пиво, спирт ва балиқ саноати тармоқлари бор. Кончилик саноатининг асосий тармоклари: олтин (Бодайбо атрофи), слюда (Мама-Чуя атрофи), тальк (Онот кони), темир рудаси (Коршунове к-ти), туз (Усолье-Сибирское), мармарсимон оҳактош («Перевал» кони), гипс (Залари кони) қазиб олиш. Машинасозлик Иркутск—Черемхово саноат р-нида бўлиб, кон, нефть-кимё ва металлургия саноатлари учун асбоб-ускуналар ишлаб чиқаради. Ёғоч тайёрлаш корхоналари Ангара, Илим ва Ленанинг ўрта оқимларида жойлашган. Байкал ва Братск целлюлоза з-дларида корд целлюлоза ишлаб чиқарилади. «Байкал» фанера-гугурт кти (Усолье-Сибирскоеда), цемент, керамика, гипс з-длари (Ангарскда), шиша (Тулунда), йиғма темир-бетон, ғишт-бетон, ғишт з-длари, Иркутскдачой қадоклаш ф-каси, Усольеда туз з-ди, Иркутскда ёғ-мой кти мавжуд.
Ғалла (буғдой, гречиха, арпа, сули ва б.) ем-хашак экинлари, картошка ва сабзавот етиштирилади. Чорвачилик сут-гўшт етиштиришга ихтисослашган. Шим. да буғучилик, мўйначилик, даррандачилик б-н шуғулланилади. Байкал, Ангара ва Ленада балиқ овланади. Асосан, Ангара, Лена, Витим дарёлари ва Байкал кўлида кема қатнайди. И. в. да Байкал-Амур т.й. магистралининг бошланғич пункти (Усть-Кут) жойлашган. 8 олий ўқув юрти, 6 театр, 5 музей бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.