Irkutsk viloyati
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Irkutsk viloyati — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi, Şarqiy Sibirning janubiy qismida joylaşgan viloyat. Ma'muriy markazi — Irkutsk şahri. Rusça Vikipediyaga köra, viloyat Sibir federal okrugining janubi-şarqida yotadi va ğarbda Krasnoyarsk ölkasi, şimoli-şarqda Yakutiya, şarqda Zabaykalye ölkasi, şarq va janubda Buryatiya, janubi-ğarbda esa Tiva bilan çegaradoş. Janubi-şarqiy çegarasi Baykal köli orqali ötadi.1
Taşkil topişi
13ÖzME'ga köra, viloyat 1937-yil 26-sentabrda tuzilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u Şarqiy Sibir viloyatini Irkutsk va Çita viloyatlariga bölib yuboriş natijasida taşkil topgan. ÖzME yozilgan paytda viloyat tarkibida Ust-Orda Buryat avtonom okrugi bor edi; rusça Vikipediyaga köra, 2006-yilgi referendumdan söng okrug 2008-yil 1-yanvardan viloyat tarkibiga alohida maqomli hudud sifatida kiritilgan va birlaşgan subyekt «Irkutsk viloyati» nomini saqlab qolgan. Hududda odamlar paleolit davridan yaşab kelgan: Malta va Buret kabi qadimgi makonlar şu yerda topilgan.
Tabiati
13ÖzME viloyat maydonini 767,9 ming km² deb körsatadi. Rusça Vikipediyaga köra, bu dengizga va davlat çegarasiga çiqişi bölmagan Rossiya mintaqalarining eng kattasi bölib, maydoni Turkiyadan sal kiçikroq; şimoldan janubga qariyb 1450 km, ğarbdan şarqqa 1318 km ga çözilgan.
Hududning katta qismini Örta Sibir yassitoğligining janubi-şarqiy qismi egallaydi, uning balandligi 500—1000 metr atrofida. Janubda Şarqiy Sayan tarmoqlari, şarqda Baykalböyi toğlari, şimoli-şarqda Şimoliy Baykal va Patom toğliklari joylaşgan. Ikkala manbaga köra, viloyat seysmik faol mintaqada yotadi va bu yerda kuçli zilzilalar bölib turadi.
Iqlimi keskin kontinental. ÖzME'ga köra, yanvarning örtaça harorati Baykal sohilida −15°, Irkutskda −21°, Bodaybo atrofida esa −33° gaça tuşadi, iyulda 17—19° bölib, qor qoplami 160—170 kun yotadi. Yillik yoğin 400—800 mm. Şimoliy va toğli hududlarda abadiy muzloq yerlar uçraydi. Asosiy daryolari — Angara, Quyi Tunguska, Lena va uning irmoqlari. Hududning taxminan 80 foizini örmon qoplagan, unda tilöğoç, qarağay, kedr, qoraqarağay va oqqarağay ösadi.
Aholisi
13ÖzME'ga köra, 2000-yilda viloyatda 2748 ming kişi yaşagan. Aholining asosiy qismini ruslar taşkil etadi; ukrainlar, beloruslar, tatarlar, çuvaşlar, şuningdek tub xalqlar — buryatlar, evenklar va tofalar ham yaşaydi. Ensiklopediya yozilgan paytda viloyatda 22 şahar va 60 şaharça bölgan.
Xöjaligi
13ÖzME'ga köra, iqtisodiyotda örmon, kimyo va neft kimyosi sanoati, energetika va rangli metallurgiya yetakçi örin tutadi. Kon sanoati oltin (Bodaybo atrofi), slyuda, talk, temir rudasi, oş tuzi va gips qaziş bilan boğliq. Maşinasozlik asosan Irkutsk — Çeremxovo sanoat hududida joylaşgan. Angara, Ilim va Lena böylarida yoğoç tayyorlanadi, Baykal va Bratsk sellyuloza zavodlari faoliyat körsatgan. Qişloq xöjaligida ğalla, kartoşka, sabzavot va yem-xaşak ekinlari yetiştiriladi, çorvaçilik sut-göşt yönalişida; şimolda buğuçilik va möynaçilik bilan şuğullaniladi.
Baykal, Angara va Lenada baliq ovlanadi, Angara, Lena, Vitim daryolari hamda Baykal kölida kemalar qatnaydi. ÖzME'ga köra, Baykal—Amur magistralining boşlanğiç nuqtasi — Ust-Kut ham şu viloyatda joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, Irkutskdan Moskvagaça temir yöl masofasi 5192 km.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Irkutsk viloyati // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4180 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAIrkutsk viloyati. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4180
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4180
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Иркутская областьru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 4-jild, 269–270-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 269–270-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.