Irlandiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 270–275-b. — ziyouz.com
Irlandiya (irlandça Eire, ing. lrelang) — Ğarbiy Yevropada, Irlandiya o. da joylaşgan davlat. Mayd. 70,3 ming km2. Aholisi 3,84 mln. kişi (2001). Ma'muriy jihatdan 26 graflikka bölinadi, ular 4 tarixiy viloyat (province)ra birlaşadi. Poytaxti — Dublin ş.
Davlat tuzumi. I. — respublika. 1937 y. 29 dek. da qabul qilingan hamda 1972 va 1999 y. larda tuzatişlar kiritilgan konstitutsiya amal qiladi. Davlat boşliği — prezident (1997 y. dan Meri Makalis xonim). U aholi tomonidan töğri umumiy va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 7 y. muddatga saylanadi, ikkinçi muddatga yana bir marta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hoki-miyatni Milliy parlament amalga oşiradi, uning tarkibiga prezident va ikki palata: vakillar palatasi b-n senat kiradi. Ijroçi xrkimiyatni vakillar palatasining taklifiga bino-an prezident tayinlaydigan hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Şarqiy qirğoklari ança tekis, jan. qirğoqlarida buxta va qoyali burunlar, ğarbiy qirğoqlarida içkariga çuqur kirgan qöltiklar köp. Yer yuzasining yarmidan köpini Mar-kaziy tekislik (bal. 40—100 m) egallagan, bu tekislikda tepalar va past toğlar bor. Tepalar, asosan, qumtoşlardan, past toğlar ohaktoşlardan iborat, ularning ustini morena yotq-iziqlari qoplagan. Ohaktoşli yerlarda ungur, ğor kabi karst relyef şak-llari, yer osti daryo va köllari uçraydi. Çekka qismlarida past va örtaça balandlikdagi toğlar bor. Jan.-ğarbidagi Kerri toği (1041 m) I. dagi eng baland toğdir. I. da torfning katta zaxiralari, toşkömir, qörğoşin-rux, mis, fosforit bor.
Iqlimi — mö'tadil okean iqlimi, obhavosi beqaror, seryomğir, tuman köp tuşadi, tez-tez şamol esadi. Yanv. ning örtaça t-rasi 5—8°, iyulniki — 14—16°. Yillik yoğin 700—2000 mm. I. da daryo, köl va botqoklik köp. Daryolari sersuv, muzlamaydi, kemaçilikda va elektr energiyasi olişda foydalaniladi. Yirik daryosi — Şannon.
I. ning köp qismi torfli yalangliklar, ötloklar. Ötloqlari doimo kömkök. Yalangliklarda torfli-botqoq va qumoq tuproqlar uçraydi. Ötloq joylarning tuproği — podzol va ötloqpodzol tuproqlar. Hayvonlari Ğarbiy Yevropanikiga öxşaş, turi kam. Yovvo-yi hayvonlarning kupi qirib taşlangan. Milliy boğlari: Glenya, Killari.
Aholisining 98% irlandlar, qolganlari inglizlar, şotlandlar. Rasmiy tillari — irland va ingliz tillari, asosiy sözlaşuv tili — ingliz tili. Dindorlarning aksariyati katolik, bir qismi protestant. Aholining 57% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Dublin, Kork, Limerik.
Tarixi. I. hududida inson mil. av. 6ming yillikdan buyen yaşaydi. Mil. av. 4-a. da kelt qabilalari köçib kelib mahalliy aholi b-n qöşilib ketgan. 5-a. da xristian dini tarqalgan. I. ga normannlar (795—1014) , ingliznormand qöşinlari (1169—71) bir neça bor hujum qildi. 14—17-a. larda irland xalqi ingliz mustamlakaçilariga qarşi keskin kuraş olib bordi. Ammo milliy irland davlatining paydo bölişiga inglizlar qarşilik körsatdi. 18-a. oxirida irland vatanparvarlarining bosqinçilarga qarşi kötargan qözğoloni mustamlakaçilar tomonidan bostirilib, 1801 y. 1 yanv. da «Uniya haqida akt» e'lon qilindi. Şundan keyin Angliya öz parlamentidan I. vakillariga bir neça örin berib, I. parlamentini bekor qildi. 19-a. mobaynida irland xalqi mustamlakaçilarga qarşi kuraşni töxtatmadi.
1-jahon uruşi yillarida I. mehnatkaşlari uruşga va mustamlakaçilarga qarşi kuraşdi. 1916 y. gi I. qözğoloni mustamlakaçilar tomonidan bostirildi. 1919—21 y. lardagi partizanlar uruşi natijasida 1921 y. dek. da tuzilgan Angliya — I. biti-miga muvofiq, I. ning jan. qismi mustaqil deb e'lon qilindi va Angliya nazoratidagi dominion huquqini oldi. 1937 y. gi yangi konstitutsiyada I. «Eyre mustaqil davlati» deb e'lon qilindi.
2-jahon uruşi yillarida I. betaraf turdi. Garçi 1949 y. I. mustaqil respublika deb e'lon qilingan bölsa ham mamlakatning şim. qismi (Olster)da mustamlakaçilar hukmronligi saklanib qoldi. 1955—61 y. larda mamlakatni birlaştiriş maqsadida I. maxfiy harbiy taşkilot tödalari Şim. I. dagi ma'muriy va politsiya bi-nolariga tez-tez hujum qilib turdi. 1959 y. I. Resggublikasi va Şim. I. ka-saba uyuşma markazlarining birlaşişidan I. tred-yunionlar kongressi taşkil topdi. Keyingi yillarda I. siyosatida Şim. I. muammosi yuzasidan ingliz hukmron doiralari b-n bir bitimga erişişga intiliş ta-moyili sezila boşladi. 1985 y. da imzolangan bitimga binoan, Şim. I. ga taalluqli içki muammolarni muhokama qiliş uçun xukumatlararo maslahat organi tuziş közda tutilgan. 1993 y. da imzolangan Deklaratsiya ixtiloflarni faqat tinç siyosiy vo-sitalar b-n bartaraf qiliş uçun asos yaratdi. 1998 y. dan Olster mu-ammosini hal etiş jarayonida AKTP hukumati vositaçilik qila boşladi. I. — 1955 y. dan BMTa'zosi. Milliy bayrami — 17 mart — Avliyo Patrik kuni. 1991 y. dek. da ÖzR suverenite-tini tan olgan.
Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Fianna Fayl («Taqdir askarlari»), 1926 y. taşkil etilgan; Fine gal («Birlaşgan Irlandiya»), 1933 y. asos solingan; I. leyboristlar partiyasi, 1912 y. tuzilgan. I. kommu-nistik partiyasi, 1921hy;~asos solingan; Demokratax söl partiya. 1992 y. taşkil etilgan; Taraqqiyparvar de-mokratik partiya, 1985 y. tuzilgan; I. işçilar partiyasi, 1970 y. asos solingan. I. tred-yunionlar kongressi (1894) I. va Şim. I. ning 66 kasaba uyuşmalarini birlaştiradi.
Xöjaligi. I. — industrial mamlakat. Yalpi içki maxulotda sanoat uluşi 37%, q.x. uluşi 10,1%, xizmat sohasi uluşi 50% dan köproqni taşkil etadi. 50-y. largaça I. iqtisodiyotida q.x. va çorvaçilik ustun bölgan. Endilikda u xorijiy sarmoya yordamida maşinasozlik, elektronika, kimyo sanoati kabi oğir sanoat tarmoqlarini va içki imkoniyatlar hisobiga oziq-ovqat, örmon, töqimaçilik, yengil sanoat kabi an'anaviy tarmoqlarni rivojlantirişga erişdi. Keyingi yillardagi iqtisodiy taraqqiyot tufayli I. ösiş sur'atlari jihatidan Yevropada oldingi örinlarga çiqib oldi. Mahsulot eksport qiliş köpaydi.
Sanoati. Tabiiy resurslari torf, qörğoşin, rux, mis, kumuş, tabiiy gazning katta, toşkömir, temir rudasi va piritning ozroq zaxiralaridan iborat. Şular tufayli konçilik sanoati va ayni vaqtda q.x. xom aşyosini qayta işlaş tarmoqlari yetakçi örinda. Metallurgiya (asosan, pölat eritiş), maşinasozlik (ayniqsa, kemasozlik, avtomobil yiğiş, priborsozlik), elektrotexnika, neft kimyosi, quriliş aşyolari korxonalari bor. Oziq-ovqat tarmoqlari orasida göşt, sut, yoğ, pivo, qand-şakar, spirt-araq korxonalari ayniqsa faol işlaydi. Torf qazib oliş va undan foydalaniş sohasida I. dunyoda oldingi örinda turadi. I. energiyaga bölgan ehtiyojining 40% ni içki imkoniyatlari hisobidan qoplaydi. Energiya balansida çetdan keltiriladigan neftning uluşi kamayib, kömir va torfning uluşi oşib bormoqda. I. da yiliga örtaça 14,6 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi işlab çiqariladi. Mamlakatda xorijiy investitsiyalar faol jalb etilgan. Bu sohada Buyuk Britaniyadan ta-şqari AQŞ, Germaniya, Fransiya, Yaponiyaning mavqei kuçli. Xorijiy sarmoya yordamida barpo etilgan 800 dan ortiq korxona sanoat mahsuloti eksportining 80% ni beradi.
Qişloq xöjaligi. Çorvaçilik — mamlakat q.x. ning asosiy tar-moği hisoblanadi: bu tarmoq yalpi q. x. mahsulotining 88% ni beradi, uning 80% eksport qilinadi. Asosan, qoramol (7,2 mln.), qöy (9 mln.) bo-qiladi. Fermer xöjaliklarining 70% ga yaqini 25 ga gaça yerga ega bölgan örta va kiçik fermer xöjaliklaridir. Q. x. ga yarokli yerlarning salkam 70% yaylovlarga töğri keladi. Dehqonçilikning iqtisodiyotdagi ahamiyati unçalik katta emas va u mamlakatning donga bölgan ehtiyojini qoplay olmaydi. I. da oz mikdorda qand lavlagi, suli, arpa, buğdoy, kartoşka yetiştiriladi. Baliqçilik rivojlangan.
Transporti. T. y. uzunligi 2,8 ming km, avtomobil yöllari uz. 92 ming km. Dengiz floti rivojlangan. Asosiy portlari — Dublin, Kork. I. çetga maşina va asbob-uskuna, krra-mol, oziq-ovqat, kimyo, töqimaçilik maxsulotlari va ş. k. çiqaradi. Çetdan transport vositalari, neft va b. keltiradi. Keyingi yillarda taşki savdoda ijobiy saldoga erişildi. Sayyohlik ham katta daromad keltiradi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, AK.Ş va Rossiya. Pul birligi — irland funti.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. I. da 6 yoşdan 15 yoşgaça bölgan bolalarning 9 y. lik majburiy ta'limi joriy etilgan. Boşlanğiç maktab — 6 y. lik. Örta ma'lumot davlatga yoki xususiy şaxslarga qaraşli maktablarda olinadi. Har yili maktablarni bitirib çiqqanlarning 50% oliy öquv yurtlariga kiradi. 4 un-t, ularning xuzurida kollejlar, jumladan, Dublin unti (Triniti kolleji, 1592), Dublindagi Milliy un-t (1908), Limerik ş. dagi texnikaga yönaltirilgan Milliy oliy ta'lim in-ti bor. Ilmiy muassasalari: Dublin qirollik jamiyati (1731), I. qirollik akademiyasi (1786), tibbiy (1882), ijodiyot (1932), rassomlik, haykaltaroşlik va me'-morlik (1823) tarmoq akademiyalari. Eng yirik kutubxonalari: Dublindagi Milliy va Xalq kutubxonalari. Muzeylari: Dublindagi Milliy muzey (1731), Milliy galereya (1864), Fuqarolik muzeyi (1953), Zamonaviy san'at galereyasi (1953).
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Asosiy gaz. va jur. lari: «Ayriş independent» («Irlandiya mustaqilligi», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1905 y. dan), «Ayriş press» («Irlandiya matbuoti», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1931 y. dan), «Ayriş tayme» («Irlandiya vakti», ingliz tilidagi milliy kundalik gaz., 1859 y. dan), «Ivning gerald» («Keç-ki xabarçi», ingliz tilidagi milliy kundalik gaz., 1891 y. dan), «Innyu» («Bugun», irland tilidagi haftalik milliy gaz., 1943 y. dan»), «Iris efi-gyul» («Rasmiy gazeta», irland tilida haftasiga 2 marta çikadigan gaz., 1922 y. dan), «Ayriş pipl» («Irland xalqi», ingliz tilidagi haftanoma), «Ayriş souşelist revyu» («Irland sotsialistik şarhi», ingliz tilida har çorakda çiqadigan nazariy jur., 1969 y. dan), «Ayriş uorkers voys» («Irland işçilari ovozi», ingliz tilidagi haftalik byulleten). I. radio va telekörsatuvi davlat mahkama-sidir. I. da 1926 y. dan radioeşittiriş, 1961 y. dan telekörsatuvlar olib boriladi.
Adabiyoti irland va ingliz tillarida. Xalq oğzaki ijodining dastlab-ki namunalari 1-a. da yaratilgan. Söngroq diniy mavzudagi yozma adabiyot (6-a.), tarixiy vokeayaar va mi-fologik syujetli sagalar (8—9-a. lar-da) paydo bölgan. 12-a. da bardlar (xalq baxşilari) şe'riyati yuqori bosqiçga kötariladi.
16—18-a. lar I. dunyoviy va diniy adabiyotida vatanparvarlik ğoyalari tarğib qilindi, dehqonlar hayoti aks ettirildi (F. O'Nayv, J. Najent, E. O'Xassi va b. adiblar). J. Kiting qalamiga mansub «Irlandiya tarixi» (1640) alohida ahamiyatga ega böldi. I. jamiyatining uruğçilik tuzilmasi barbod bölgaç, bardlar şe'riyati tanazzulga uçradi. Poeziyada xalqçillik ruhi kuçaydi (E. O' Raxilli, J. Makdonnell, O. R. O'Sallivan). 18-a. oxiridan ingliz tilidagi adabiyotning salmoği oşa bordi. 19-a. 1-yarmida romantizm irland adabiyotida boş yönaliş böldi. 40-y. larda eng iste'dodli şoirlar «Yoş Irlandiya» inqilobiy-demokratik taşkiloti tevaragida birlaşdi. J. K. Mangan, S. Fergyuson, T. Devis siyosiy satira va insoniy lirika an'analarini da-vom ettirdilar. Vatanparvarlik balladasi eng ommaviy janr bölib kolli. Prozada tarixiy va oilaviy-mai-şiy mavzudagi romanlar yaratildi (J. Griffin, J. Beynim, M. Ejuort, U. Karlton). 19-a. oxirlarida «Irland uyğonişi» deb atalgan milliymadaniy harakat boşlandi, U. B. Yits bu harakatning taşabbuskorlaridan böldi. Uilyam Yits öz ijodida kelt mifologiyasiga qaytdi. Bu irland milliy adabiyotini qayta vujudga keltiriş imkonini berdi. Yits özining teatr asarlari b-n şe'riy dramaga köp yangiliklar kiritdi. 20-a. boşlaridagi adabiyotda poeziya va dramaturgiya yetakçi mavqeni egalladi. 1916 y. da ingliz mustamlakaçilari tomonidan otib taşlangan vatanparvar şoirlarning ijodi irland xalqining inqilobiy an'analari ruhi b-n suğorilgan edi. 20—30-y. larda realistik romançilik yetakçi jan-rga aylandi (P. O'Donnell, Ş. O'Fa-oleyn, L. O'Flaerti, J. Felan). I. O'Keysi öz tarjimai holi asosida yozgan epopeyasida mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayoti va xalq milliy-ozodlik harakatini har tomonlama çuqur tasvirlab berdi. 60—80- y. larda yaratilgan asarlarda işonçsizlik, ojizlik, yolğizlik kayfiyatlari va zolimlarga qarşi xalq nafrati aks etdi. Olsterdagi inson huquqlari uçun kuraş — hoz. I. adabiyotining eng asosiy mavzularidan biri. J. Karrik, R. Myorfi, T. Kinsella, B. Kliv, B. Fril asarlari bunga misoldir.
Me'morligi qad. kelt madaniyati zaminida vujudga kelgan. Jez davridan xarsang toşlardan barpo etilgan sağanalar va diniy inşootlar saqlanib qolgan. 5—11-a. larda I. da toş kapella-ibodatxonalar, baland soqçi minoralar (Glendalox, Kels va b. joylarda), 12-a. oxiridan 14-a. gaça gotika uslubida butxonalar qurilgan. Roman va gotika uslublaridagi binolar (12—16-a. lar)da I. me'morligining öziga xos tomonlari saklangan (Dublindagi Krayst-çyorç ibodatxonasi va b.). 17—18-a. larda va 19-a. boşlarida Dublinda ingliz klassitsizmi uslubida ma'muriy binolar, saroylar va uylar, 1829 y. dan ingliz neogotikasi uslubida çerkovlar qurildi. 19-a. va 20- a. boşlarida port şaharlarida rejali va qorişiq us-lubdagi binolar paydo böldi. 20-a. 2-yarmidan I. şaharlarida zamonaviy bino va me'moriy majmualar qurila boşladi (M. Skott va T. Kennedi kabi me'morlarning Dublin va Golueydagi işlari).
Tasviriy san'atida jez davridan geometrik naqşli tilla zeb-ziynat asboblari, temir davridan murakkab guldor metall buyumlar saklanib krlgan. 5—12- a. larda imoratlar, toş xoçlar, jez plastinalar hayvonlar tasviri tuşirilgan naqş b-n ziynatlangan. Nafis kitob miniatyuralari (8-a. ga mansub «Kels Injili») yara-tilgan. 18-a. da köpçilik rassomlar (Ç. Jervas, tönğiç N. Xoun, J. Barret va b.) Angliyada ta'lim olib, öşa yerda ijod qildilar. 19-a. rassomlari realizm va öziga xoslikka intildi (ken-ja N. Xoun manzaralari, U. Osborn kartinalari). 20-a. boşlarida milliy realistik maktab şakllandi, manza-ra va portretlar yaratildi (J. B. Yits, Ç. Lemb, J. X. Kreyg, V. Irl va b.). Hoz. I. da realizm an'analari b-n bir qatorda modernizm yönalişlari tarqalgan. Xalq hunarmandçiligida töqimaçilik, kaştaçilik, qamişdan buyumlar töqiş rivojlangan.
Musiqa folklori qadimdan bir ovozli bölgan. 16-a. oxiridan köp ovozli diniy musiqa rivojlangan. Rora Doll O'Katayn, J. va X. Skott, Keroll O'Deyli, T. va U. Konellan va b. arfa uçun kuy hamda işqiy qöşiqlar yaratgan dastlabki professional kompozitorlardir (16— 17-a. lar). I. da professional musiqaning şakllanişida 18-a. da D. Myorfi, M. Kelli, J. Fids, 19-a.da M. Balf, 20-a. da Ç. Stan-ford, A. Baks va b. muhim rol öynagan. 1856 y. Dublinda konservatoriya, 1964 y. da milliy opera truppasi taşkil etildi. Dublin va Kork musika markazlaridir. I. da simfonik orkestrlar, xor birlaşmalari, musiqa jami-yatlari bor.
Teatri. Badiiy öqiş va badihaçilik san'ati I. da majusiylik davridan mavjud. 16-a. da Dublinda diniy mavzudagi dramalar körsatilgan. 17-a. dan ingliz aslzodalari uçun teatrlar taşkil topgan. 1899 y. U. B. Yits va A. Gregori Dublinda I. adabiy teatrini tuzdilar. 1901 y. da I. milliy drama jamiyati, 1904 y. da uning zaminida Dublindagi doimiy teatr (keyinçalik Abbatlik teatri) yuzaga kelgan. Abbatlik («Ebbi teatr») da esa spektakl yaratişning yangi prinsiplari işlab çiqildi. 1922 y. drama ittifoqi taşkil topdi. 1928—31 y. larda Golueyda Gel teatri işladi. 1929 y. da E. Xelton va M. Mak-Liamoir tomonidan Dublinda zamonaviy teatrlarning novatorlik usullarini tasdikdaydigan teatr vujudga keldi. Uning sahnasida irland mualliflarining pyesalari, U. Şekspir, O. Uayld, B. Şou, A. P. Çexov, L. Tolstoy asarlari qöyildi. 1939 y. dan Abbatlik teatri gel tilidagi spek-takllarni ham namoyiş eta boşladi.
Kinosiga 1936 y. asos solingan. 30— 40-y. larda I. kino in-ti taşkil bölgan. 1958 y. dan «Ardmor» kinostudiyasi işlay boşladi. «Obrazlar», «Oç binafşa rang taksi» kabi filmlar işlandi. «Yits mamlakati», «Irlandiya xalqi», «Ozodlik», «Bu toşlar qoladi» kabi hujjatli filmlar yaratildi. 1982 y. «Quvilganlar» badiiy filmi (rej. Vinn-isimond) ekranga çiqdi. Maşhur rej. lari: M. O'Kelli, P. Keri, B. Kuini, R. Mangs, L. Markes, D. Komerford, K. Gikki. 1970 y. da kinematografiyaçilar birlaşmasi tu-zilgan.
Özbekiston — I. aloqalari. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, ikki mamlakat örtasida savdo-iqtisodiy aloqalar rivojlana boşladi. Özbekiston I. ga, asosan, paxta tolasi va bir oz miqdorda ma'danli öğit eksport qiladi. I. dan don, mol yoği, ösimlik yoği va sariyoğ, plastmassa va undan yasalgan buyumlar, dori-darmon, kiy-im-keçak, organik kimyoviy birikmalar, elektr jihozlari va ş. k. larni sotib oladi. Şu tariqa 2000 y. da özaro tovar aylanmasi 14,3 mln. AKIIT dollariga yetdi. «Özbeksavdo» uyuşma-sining «Tijorat» firmasi I.ning «Verloni ltd» firmasi b-n I. dan Özbekistonga 2,6 mln. dollarlik kungaboqar yoği yetkazib beriş haqida şartnoma tuzgan. «Özbekenergo» davlat-aksiyadorlik kompaniyasi 1995 y. dan I. ning «Esb International» firmasi b-n hamkorlik qilmoqda. Şu yili bu firma xalqaro taşkilotlar tomonidan körsatilayotgan texnikaviy kömak dasturi doirasida Yevropa Hamja-miyati Komissiyasi (YEHK)ning «ÖzRda elektrlaştiriş tarmoğini boşqariş tizimini takomillaştirişga texnikaviy yordam» deb atalgan «EUZ 92/020» loyihasini bajardi. 1997 y. da firma YEHK ötkazgan tenderda ğolib çiqib, «Özbekenergo» davlat-aksiyadorlik kompaniyasida yangi «EUZ 9603» loyihasini bajarişga kirişdi.
I. ning «Çeldon Ltd» firmasi Özbekistonda işlab çikarilmaydigan turli smolalar, yuqori va past bosimli polietilenni «Qurilişplastmassa» aksiyadorlik jamiyatiga, koksni «Santexlit» aksiyadorlik jamiyatiga, KS-11 smolasini «Ohangaronşifer» aksiyadorlik jamiyatiga yetkazib bermoqda.
ÖzRda irlandiyalik sarmoyadorlar iştirokidagi 9 korxona faoliyat körsatadi. Şundan 7 tasi qöşma korxona va 2 tasi irland sarmoyasi 100% bölgan korxonadir. I. ning 2 firmasi: «Xerkos Limited» (rangli metallurgiya korxonalari uçun xom aşyo savdosi, yuksak texnologiyali tovarlar i. ç.), «Ay-Si-Ti Interneyşnl Kotton end Tekstayl Treyding K0 Ltd» (paxta savdosi) vakolatxonalari mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИРЛАНДИЯ (ирландча Eire, инг. lrelang) — Ғарбий Европада, Ирландия о. да жойлашган давлат. Майд. 70,3 минг км2. Аҳолиси 3,84 млн. киши (2001). Маъмурий жиҳатдан 26 графликка бўлинади, улар 4 тарихий вилоят (province)ra бирлашади. Пойтахти — Дублин ш.
Давлат тузуми. И. — республика. 1937 й. 29 дек. да қабул қилинган ҳамда 1972 ва 1999 й. ларда тузатишлар киритилган конституция амал қилади. Давлат бошлиғи — президент (1997 й. дан Мэри Макалис хоним). У аҳоли томонидан тўғри умумий ва яширин овоз бериш йўли б-н 7 й. муддатга сайланади, иккинчи муддатга яна бир марта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳоки-миятни Миллий парламент амалга оширади, унинг таркибига президент ва икки палата: вакиллар палатаси б-н сенат киради. Ижрочи хркимиятни вакиллар палатасининг таклифига бино-ан президент тайинлайдиган ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Шарқий қирғоклари анча текис, жан. қирғоқларида бухта ва қояли бурунлар, ғарбий қирғоқларида ичкарига чуқур кирган қўлтиклар кўп. Ер юзасининг ярмидан кўпини Мар-казий текислик (бал. 40—100 м) эгаллаган, бу текисликда тепалар ва паст тоғлар бор. Тепалар, асосан, қумтошлардан, паст тоғлар оҳактошлардан иборат, уларнинг устини морена ётқ-изиқлари қоплаган. Оҳактошли ерларда унгур, ғор каби карст рельеф шак-ллари, ер ости дарё ва кўллари учрайди. Чекка қисмларида паст ва ўртача баландликдаги тоғлар бор. Жан.-ғарбидаги Керри тоғи (1041 м) И. даги энг баланд тоғдир. И. да торфнинг катта захиралари, тошкўмир, қўрғошин-рух, мис, фосфорит бор.
Иқлими — мўътадил океан иқлими, обҳавоси беқарор, серёмғир, туман кўп тушади, тез-тез шамол эсади. Янв. нинг ўртача т-раси 5—8°, июлники — 14—16°. Йиллик ёғин 700—2000 мм. И. да дарё, кўл ва ботқоклик кўп. Дарёлари серсув, музламайди, кемачиликда ва электр энергияси олишда фойдаланилади. Йирик дарёси — Шаннон.
И. нинг кўп қисми торфли ялангликлар, ўтлоклар. Ўтлоқлари доимо кўмкўк. Ялангликларда торфли-ботқоқ ва қумоқ тупроқлар учрайди. Ўтлоқ жойларнинг тупроғи — подзол ва ўтлоқподзол тупроқлар. Ҳайвонлари Ғарбий Европаникига ўхшаш, тури кам. Ёвво-йи ҳайвонларнинг купи қириб ташланган. Миллий боғлари: Гленья, Киллари.
Аҳолисининг 98% ирландлар, қолганлари инглизлар, шотландлар. Расмий тиллари — ирланд ва инглиз тиллари, асосий сўзлашув тили — инглиз тили. Диндорларнинг аксарияти католик, бир қисми протестант. Аҳолининг 57% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Дублин, Корк, Лимерик.
Тарихи. И. ҳудудида инсон мил. ав. 6минг йилликдан буен яшайди. Мил. ав. 4-а. да кельт қабилалари кўчиб келиб маҳаллий аҳоли б-н қўшилиб кетган. 5-а. да христиан дини тарқалган. И. га норманнлар (795—1014) , инглизнорманд қўшинлари (1169—71) бир неча бор ҳужум қилди. 14—17-а. ларда ирланд халқи инглиз мустамлакачиларига қарши кескин кураш олиб борди. Аммо миллий ирланд давлатининг пайдо бўлишига инглизлар қаршилик кўрсатди. 18-а. охирида ирланд ватанпарварларининг босқинчиларга қарши кўтарган қўзғолони мустамлакачилар томонидан бостирилиб, 1801 й. 1 янв. да «Уния ҳақида акт» эълон қилинди. Шундан кейин Англия ўз парламентидан И. вакилларига бир неча ўрин бериб, И. парламентини бекор қилди. 19-а. мобайнида ирланд халқи мустамлакачиларга қарши курашни тўхтатмади.
1-жаҳон уруши йилларида И. меҳнаткашлари урушга ва мустамлакачиларга қарши курашди. 1916 й. ги И. қўзғолони мустамлакачилар томонидан бостирилди. 1919—21 й. лардаги партизанлар уруши натижасида 1921 й. дек. да тузилган Англия — И. бити-мига мувофиқ, И. нинг жан. қисми мустақил деб эълон қилинди ва Англия назоратидаги доминион ҳуқуқини олди. 1937 й. ги янги конституцияда И. «Эйре мустақил давлати» деб эълон қилинди.
2-жаҳон уруши йилларида И. бетараф турди. Гарчи 1949 й. И. мустақил республика деб эълон қилинган бўлса ҳам мамлакатнинг шим. қисми (Ольстер)да мустамлакачилар ҳукмронлиги сакланиб қолди. 1955—61 й. ларда мамлакатни бирлаштириш мақсадида И. махфий ҳарбий ташкилот тўдалари Шим. И. даги маъмурий ва полиция би-ноларига тез-тез ҳужум қилиб турди. 1959 й. И. Ресггубликаси ва Шим. И. ка-саба уюшма марказларининг бирлашишидан И. тред-юнионлар конгресси ташкил топди. Кейинги йилларда И. сиёсатида Шим. И. муаммоси юзасидан инглиз ҳукмрон доиралари б-н бир битимга эришишга интилиш та-мойили сезила бошлади. 1985 й. да имзоланган битимга биноан, Шим. И. га тааллуқли ички муаммоларни муҳокама қилиш учун хукуматлараро маслаҳат органи тузиш кўзда тутилган. 1993 й. да имзоланган Декларация ихтилофларни фақат тинч сиёсий во-ситалар б-н бартараф қилиш учун асос яратди. 1998 й. дан Ольстер му-аммосини ҳал этиш жараёнида АКТП ҳукумати воситачилик қила бошлади. И. — 1955 й. дан БМТаъзоси. Миллий байрами — 17 март — Авлиё Патрик куни. 1991 й. дек. да ЎзР суверените-тини тан олган.
Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Фианна Файл («Тақдир аскарлари»), 1926 й. ташкил этилган; Фине гал («Бирлашган Ирландия»), 1933 й. асос солинган; И. лейбористлар партияси, 1912 й. тузилган. И. комму-нистик партияси, 1921ҳй;~асос солинган; Демократах сўл партия. 1992 й. ташкил этилган; Тараққийпарвар де-мократик партия, 1985 й. тузилган; И. ишчилар партияси, 1970 й. асос солинган. И. тред-юнионлар конгресси (1894) И. ва Шим. И. нинг 66 касаба уюшмаларини бирлаштиради.
Хўжалиги. И. — индустриал мамлакат. Ялпи ички махулотда саноат улуши 37%, қ.х. улуши 10,1%, хизмат соҳаси улуши 50% дан кўпроқни ташкил этади. 50-й. ларгача И. иқтисодиётида қ.х. ва чорвачилик устун бўлган. Эндиликда у хорижий сармоя ёрдамида машинасозлик, электроника, кимё саноати каби оғир саноат тармоқларини ва ички имкониятлар ҳисобига озиқ-овқат, ўрмон, тўқимачилик, енгил саноат каби анъанавий тармоқларни ривожлантиришга эришди. Кейинги йиллардаги иқтисодий тараққиёт туфайли И. ўсиш суръатлари жиҳатидан Европада олдинги ўринларга чиқиб олди. Маҳсулот экспорт қилиш кўпайди.
Саноати. Табиий ресурслари торф, қўрғошин, рух, мис, кумуш, табиий газнинг катта, тошкўмир, темир рудаси ва пиритнинг озроқ захираларидан иборат. Шулар туфайли кончилик саноати ва айни вақтда қ.х. хом ашёсини қайта ишлаш тармоқлари етакчи ўринда. Металлургия (асосан, пўлат эритиш), машинасозлик (айниқса, кемасозлик, автомобиль йиғиш, приборсозлик), электротехника, нефть кимёси, қурилиш ашёлари корхоналари бор. Озиқ-овқат тармоқлари орасида гўшт, сут, ёғ, пиво, қанд-шакар, спирт-арақ корхоналари айниқса фаол ишлайди. Торф қазиб олиш ва ундан фойдаланиш соҳасида И. дунёда олдинги ўринда туради. И. энергияга бўлган эҳтиёжининг 40% ни ички имкониятлари ҳисобидан қоплайди. Энергия балансида четдан келтириладиган нефтнинг улуши камайиб, кўмир ва торфнинг улуши ошиб бормоқда. И. да йилига ўртача 14,6 млрд. кВт-соат электр энергияси ишлаб чиқарилади. Мамлакатда хорижий инвестициялар фаол жалб этилган. Бу соҳада Буюк Британиядан та-шқари АҚШ, Германия, Франция, Япониянинг мавқеи кучли. Хорижий сармоя ёрдамида барпо этилган 800 дан ортиқ корхона саноат маҳсулоти экспортининг 80% ни беради.
Қишлоқ хўжалиги. Чорвачилик — мамлакат қ.х. нинг асосий тар-моғи ҳисобланади: бу тармоқ ялпи қ. х. маҳсулотининг 88% ни беради, унинг 80% экспорт қилинади. Асосан, қорамол (7,2 млн.), қўй (9 млн.) бо-қилади. Фермер хўжаликларининг 70% га яқини 25 га гача ерга эга бўлган ўрта ва кичик фермер хўжаликларидир. Қ. х. га ярокли ерларнинг салкам 70% яйловларга тўғри келади. Деҳқончиликнинг иқтисодиётдаги аҳамияти унчалик катта эмас ва у мамлакатнинг донга бўлган эҳтиёжини қоплай олмайди. И. да оз микдорда қанд лавлаги, сули, арпа, буғдой, картошка етиштирилади. Балиқчилик ривожланган.
Транспорти. Т. й. узунлиги 2,8 минг км, автомобиль йўллари уз. 92 минг км. Денгиз флоти ривожланган. Асосий портлари — Дублин, Корк. И. четга машина ва асбоб-ускуна, крра-мол, озиқ-овқат, кимё, тўқимачилик махсулотлари ва ш. к. чиқаради. Четдан транспорт воситалари, нефть ва б. келтиради. Кейинги йилларда ташки савдода ижобий сальдога эришилди. Сайёҳлик ҳам катта даромад келтиради. Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари: Буюк Британия, Германия, Франция, АК.Ш ва Россия. Пул бирлиги — ирланд фунти.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. И. да 6 ёшдан 15 ёшгача бўлган болаларнинг 9 й. лик мажбурий таълими жорий этилган. Бошланғич мактаб — 6 й. лик. Ўрта маълумот давлатга ёки хусусий шахсларга қарашли мактабларда олинади. Ҳар йили мактабларни битириб чиққанларнинг 50% олий ўқув юртларига киради. 4 ун-т, уларнинг хузурида коллежлар, жумладан, Дублин унти (Тринити коллежи, 1592), Дублиндаги Миллий ун-т (1908), Лимерик ш. даги техникага йўналтирилган Миллий олий таълим ин-ти бор. Илмий муассасалари: Дублин қироллик жамияти (1731), И. қироллик академияси (1786), тиббий (1882), ижодиёт (1932), рассомлик, ҳайкалтарошлик ва меъ-морлик (1823) тармоқ академиялари. Энг йирик кутубхоналари: Дублиндаги Миллий ва Халқ кутубхоналари. Музейлари: Дублиндаги Миллий музей (1731), Миллий галерея (1864), Фуқаролик музейи (1953), Замонавий санъат галереяси (1953).
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Асосий газ. ва жур. лари: «Айриш индепендент» («Ирландия мустақиллиги», инглиз тилидаги кундалик газ., 1905 й. дан), «Айриш пресс» («Ирландия матбуоти», инглиз тилидаги кундалик газ., 1931 й. дан), «Айриш тайме» («Ирландия вакти», инглиз тилидаги миллий кундалик газ., 1859 й. дан), «Ивнинг геральд» («Кеч-ки хабарчи», инглиз тилидаги миллий кундалик газ., 1891 й. дан), «Инню» («Бугун», ирланд тилидаги ҳафталик миллий газ., 1943 й. дан»), «Ирис эфи-гюль» («Расмий газета», ирланд тилида ҳафтасига 2 марта чикадиган газ., 1922 й. дан), «Айриш пипл» («Ирланд халқи», инглиз тилидаги ҳафтанома), «Айриш соушелист ревью» («Ирланд социалистик шарҳи», инглиз тилида ҳар чоракда чиқадиган назарий жур., 1969 й. дан), «Айриш уоркерс войс» («Ирланд ишчилари овози», инглиз тилидаги ҳафталик бюллетень). И. радио ва телекўрсатуви давлат маҳкама-сидир. И. да 1926 й. дан радиоэшиттириш, 1961 й. дан телекўрсатувлар олиб борилади.
Адабиёти ирланд ва инглиз тилларида. Халқ оғзаки ижодининг дастлаб-ки намуналари 1-а. да яратилган. Сўнгроқ диний мавзудаги ёзма адабиёт (6-а.), тарихий вокеаяар ва ми-фологик сюжетли сагалар (8—9-а. лар-да) пайдо бўлган. 12-а. да бардлар (халқ бахшилари) шеърияти юқори босқичга кўтарилади.
16—18-а. лар И. дунёвий ва диний адабиётида ватанпарварлик ғоялари тарғиб қилинди, деҳқонлар ҳаёти акс эттирилди (Ф. О’Найв, Ж. Нажент, Э. О’Хасси ва б. адиблар). Ж. Китинг қаламига мансуб «Ирландия тарихи» (1640) алоҳида аҳамиятга эга бўлди. И. жамиятининг уруғчилик тузилмаси барбод бўлгач, бардлар шеърияти таназзулга учради. Поэзияда халқчиллик руҳи кучайди (Э. О’ Рахилли, Ж. Макдоннелл, О. Р. О’Салливан). 18-а. охиридан инглиз тилидаги адабиётнинг салмоғи оша борди. 19-а. 1-ярмида романтизм ирланд адабиётида бош йўналиш бўлди. 40-й. ларда энг истеъдодли шоирлар «Ёш Ирландия» инқилобий-демократик ташкилоти теварагида бирлашди. Ж. К. Манган, С. Фергюсон, Т. Дэвис сиёсий сатира ва инсоний лирика анъаналарини да-вом эттирдилар. Ватанпарварлик балладаси энг оммавий жанр бўлиб колли. Прозада тарихий ва оилавий-маи-ший мавзудаги романлар яратилди (Ж. Гриффин, Ж. Бейним, М. Эжуорт, У. Карлтон). 19-а. охирларида «Ирланд уйғониши» деб аталган миллиймаданий ҳаракат бошланди, У. Б. Йитс бу ҳаракатнинг ташаббускорларидан бўлди. Уильям Йитс ўз ижодида кельт мифологиясига қайтди. Бу ирланд миллий адабиётини қайта вужудга келтириш имконини берди. Йитс ўзининг театр асарлари б-н шеърий драмага кўп янгиликлар киритди. 20-а. бошларидаги адабиётда поэзия ва драматургия етакчи мавқени эгаллади. 1916 й. да инглиз мустамлакачилари томонидан отиб ташланган ватанпарвар шоирларнинг ижоди ирланд халқининг инқилобий анъаналари руҳи б-н суғорилган эди. 20—30-й. ларда реалистик романчилик етакчи жан-рга айланди (П. О’Доннелл, Ш. О’Фа-олейн, Л. О’Флаэрти, Ж. Фелан). И. О’Кейси ўз таржимаи ҳоли асосида ёзган эпопеясида мамлакат ижтимоий-сиёсий ҳаёти ва халқ миллий-озодлик ҳаракатини ҳар томонлама чуқур тасвирлаб берди. 60—80- й. ларда яратилган асарларда ишончсизлик, ожизлик, ёлғизлик кайфиятлари ва золимларга қарши халқ нафрати акс этди. Ольстердаги инсон ҳуқуқлари учун кураш — ҳоз. И. адабиётининг энг асосий мавзуларидан бири. Ж. Каррик, Р. Мёрфи, Т. Кинселла, Б. Клив, Б. Фрил асарлари бунга мисолдир.
Меъморлиги қад. кельт маданияти заминида вужудга келган. Жез давридан харсанг тошлардан барпо этилган сағаналар ва диний иншоотлар сақланиб қолган. 5—11-а. ларда И. да тош капелла-ибодатхоналар, баланд соқчи миноралар (Глендалох, Келс ва б. жойларда), 12-а. охиридан 14-а. гача готика услубида бутхоналар қурилган. Роман ва готика услубларидаги бинолар (12—16-а. лар)да И. меъморлигининг ўзига хос томонлари сакланган (Дублиндаги Крайст-чёрч ибодатхонаси ва б.). 17—18-а. ларда ва 19-а. бошларида Дублинда инглиз классицизми услубида маъмурий бинолар, саройлар ва уйлар, 1829 й. дан инглиз неоготикаси услубида черковлар қурилди. 19-а. ва 20- а. бошларида порт шаҳарларида режали ва қоришиқ ус-лубдаги бинолар пайдо бўлди. 20-а. 2-ярмидан И. шаҳарларида замонавий бино ва меъморий мажмуалар қурила бошлади (М. Скотт ва Т. Кеннеди каби меъморларнинг Дублин ва Голуэйдаги ишлари).
Тасвирий санъатида жез давридан геометрик нақшли тилла зеб-зийнат асбоблари, темир давридан мураккаб гулдор металл буюмлар сакланиб крлган. 5—12- а. ларда иморатлар, тош хочлар, жез пластиналар ҳайвонлар тасвири туширилган нақш б-н зийнатланган. Нафис китоб миниатюралари (8-а. га мансуб «Келс Инжили») яра-тилган. 18-а. да кўпчилик рассомлар (Ч. Жервас, тўнғич Н. Хоун, Ж. Баррет ва б.) Англияда таълим олиб, ўша ерда ижод қилдилар. 19-а. рассомлари реализм ва ўзига хосликка интилди (кен-жа Н. Хоун манзаралари, У. Осборн картиналари). 20-а. бошларида миллий реалистик мактаб шаклланди, манза-ра ва портретлар яратилди (Ж. Б. Йитс, Ч. Лэмб, Ж. X. Крейг, В. Ирл ва б.). Ҳоз. И. да реализм анъаналари б-н бир қаторда модернизм йўналишлари тарқалган. Халқ ҳунармандчилигида тўқимачилик, каштачилик, қамишдан буюмлар тўқиш ривожланган.
Мусиқа фольклори қадимдан бир овозли бўлган. 16-а. охиридан кўп овозли диний мусиқа ривожланган. Рора Долл О’Катайн, Ж. ва X. Скотт, Кэролл О’Дейли, Т. ва У. Конеллан ва б. арфа учун куй ҳамда ишқий қўшиқлар яратган дастлабки профессионал композиторлардир (16— 17-а. лар). И. да профессионал мусиқанинг шаклланишида 18-а. да Д. Мёрфи, М. Келли, Ж. Фидц, 19-а.да М. Балф, 20-а. да Ч. Стан-форд, А. Бакс ва б. муҳим роль ўйнаган. 1856 й. Дублинда консерватория, 1964 й. да миллий опера труппаси ташкил этилди. Дублин ва Корк мусика марказларидир. И. да симфоник оркестрлар, хор бирлашмалари, мусиқа жами-ятлари бор.
Театри. Бадиий ўқиш ва бадиҳачилик санъати И. да мажусийлик давридан мавжуд. 16-а. да Дублинда диний мавзудаги драмалар кўрсатилган. 17-а. дан инглиз аслзодалари учун театрлар ташкил топган. 1899 й. У. Б. Йитс ва А. Грегори Дублинда И. адабий театрини туздилар. 1901 й. да И. миллий драма жамияти, 1904 й. да унинг заминида Дублиндаги доимий театр (кейинчалик Аббатлик театри) юзага келган. Аббатлик («Эбби театр») да эса спектакль яратишнинг янги принциплари ишлаб чиқилди. 1922 й. драма иттифоқи ташкил топди. 1928—31 й. ларда Голуэйда Гэль театри ишлади. 1929 й. да Э. Хелтон ва М. Мак-Лиамоир томонидан Дублинда замонавий театрларнинг новаторлик усулларини тасдикдайдиган театр вужудга келди. Унинг саҳнасида ирланд муаллифларининг пьесалари, У. Шекспир, О. Уайльд, Б. Шоу, А. П. Чехов, Л. Толстой асарлари қўйилди. 1939 й. дан Аббатлик театри гэль тилидаги спек-таклларни ҳам намойиш эта бошлади.
Киносига 1936 й. асос солинган. 30— 40-й. ларда И. кино ин-ти ташкил бўлган. 1958 й. дан «Ардмор» киностудияси ишлай бошлади. «Образлар», «Оч бинафша ранг такси» каби фильмлар ишланди. «Йитс мамлакати», «Ирландия халқи», «Озодлик», «Бу тошлар қолади» каби ҳужжатли фильмлар яратилди. 1982 й. «Қувилганлар» бадиий фильми (реж. Винн-исимонд) экранга чиқди. Машҳур реж. лари: М. О’Келли, П. Кэри, Б. Куини, Р. Мангс, Л. Маркес, Д. Комерфорд, К. Гикки. 1970 й. да кинематографиячилар бирлашмаси ту-зилган.
Ўзбекистон — И. алоқалари. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, икки мамлакат ўртасида савдо-иқтисодий алоқалар ривожлана бошлади. Ўзбекистон И. га, асосан, пахта толаси ва бир оз миқдорда маъданли ўғит экспорт қилади. И. дан дон, мол ёғи, ўсимлик ёғи ва сариёғ, пластмасса ва ундан ясалган буюмлар, дори-дармон, кий-им-кечак, органик кимёвий бирикмалар, электр жиҳозлари ва ш. к. ларни сотиб олади. Шу тариқа 2000 й. да ўзаро товар айланмаси 14,3 млн. AKIIT долларига етди. «Ўзбексавдо» уюшма-сининг «Тижорат» фирмаси И.нинг «Verloni ltd» фирмаси б-н И. дан Ўзбекистонга 2,6 млн. долларлик кунгабоқар ёғи етказиб бериш ҳақида шартнома тузган. «Ўзбекэнерго» давлат-акциядорлик компанияси 1995 й. дан И. нинг «Esb International» фирмаси б-н ҳамкорлик қилмоқда. Шу йили бу фирма халқаро ташкилотлар томонидан кўрсатилаётган техникавий кўмак дастури доирасида Европа Ҳамжа-мияти Комиссияси (ЕҲК)нинг «ЎзРда электрлаштириш тармоғини бошқариш тизимини такомиллаштиришга техникавий ёрдам» деб аталган «EUZ 92/020» лойиҳасини бажарди. 1997 й. да фирма ЕҲК ўтказган тендерда ғолиб чиқиб, «Ўзбекэнерго» давлат-акциядорлик компаниясида янги «EUZ 9603» лойиҳасини бажаришга киришди.
И. нинг «Челдон Лтд» фирмаси Ўзбекистонда ишлаб чикарилмайдиган турли смолалар, юқори ва паст босимли полиэтиленни «Қурилишпластмасса» акциядорлик жамиятига, коксни «Сантехлит» акциядорлик жамиятига, КС-11 смоласини «Оҳангароншифер» акциядорлик жамиятига етказиб бермоқда.
ЎзРда ирландиялик сармоядорлар иштирокидаги 9 корхона фаолият кўрсатади. Шундан 7 таси қўшма корхона ва 2 таси ирланд сармояси 100% бўлган корхонадир. И. нинг 2 фирмаси: «Херкос Лимитед» (рангли металлургия корхоналари учун хом ашё савдоси, юксак технологияли товарлар и. ч.), «Ай-Си-Ти Интернейшнл Коттон энд Текстайл Трейдинг К0 Лтд» (пахта савдоси) ваколатхоналари мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.