Irlandiya

Irlandiya (irlandça: Éire), xalqaro amaliyotda köpinça Irlandiya Respublikasi — Irlandiya orolining katta qismini egallagan davlat. Şimolda u Buyuk Britaniya tarkibidagi Şimoliy Irlandiya bilan çegaradoş, poytaxti — Dublin.

Mamlakat nomi qadimgi irlandça Ériu sözidan kelib çiqqan; manbalarda bu söz irland mifologiyasidagi ma'buda nomi sifatida izohlanadi. Orolda inson qaçon paydo bölgani haqida manbalar bir xil emas: bir manbada miloddan avvalgi 6-ming yillik, boşqasida mezolit davri, miloddan avvalgi 9-ming yillik körsatilgan. Miloddan avvalgi 4-asrda kelt qabilalari kelgani, 5-asrda xristian dini tarqalgani aytiladi. Skandinaviyadan kelgan vikinglar Dublin, Limerik va Uoterford kabi manzilgohlarga asos solgan; 1014-yilda Klontarf jangida Brian Boru vafot etgan.

12-asr oxirida inglizlar orolning bir qismini egalladi. 1801-yil 1-yanvarda Uniya töğrisidagi akt kuçga kirdi, şundan söng orol Buyuk Britaniya va Irlandiya Birlaşgan Qirolligi tarkibida böldi. 1845–1849-yillardagi Katta oçarçilikda aholi 30 foizga kamaygan: bir million kişi oçlik va kasallikdan vafot etgan, yana 1,5 million kişi, asosan AQShga, köçib ketgan. 1916-yilda Pasxa qözğoloni böldi, 1919–1921-yillarda mustaqillik uruşi davom etdi. 1921-yil dekabrdagi Angliya–Irlandiya şartnomasiga köra 1922-yilda dominion huquqidagi Irlandiya erkin davlati tuzildi. 1937-yilgi konstitutsiyada davlat «Irlandiya» deb ataldi, 1949-yilda rasman respublika e'lon qilindi. Ikkinçi jahon uruşida mamlakat betaraf turdi. 1998-yildagi Xayrli juma kelişuvidan keyin Şimoliy Irlandiya bilan hamkorlik yölga qöyildi.

Maydoni — taxminan 70,2–70,3 ming km². Şarqiy qirğoqlar nisbatan tekis, janubiy va ğarbiy qirğoqlar qoyali va qöltiqlarga boy. Yer yuzasining katta qismini Markaziy tekislik egallaydi, çekkalarda past va örtaça balandlikdagi toğlar bor. Eng baland nuqta — 1041 m. Eng yirik daryo — Şannon. Iqlimi mötadil okean iqlimi. Iqlim körsatkiçlari manbalarda turliça berilgan. Yer osti boyliklari: torf, qörğoşin, rux, mis, tabiiy gaz. Mamlakatda Killarni, Glenvex kabi milliy boğlar bor.

Irlandiya — unitar parlament respublikasi. Amaldagi konstitutsiya 1937-yilda qabul qilingan. Qonun çiqaruvçi organ — Oireachtas: u prezident, quyi palata Dáil Éireann va yuqori palata Seanad Éireanndan iborat. Prezident rasmiy ma'noda davlat boşliği, hukumat boşliği — Taoiseach (boş vazir). Irlandiya Yevropa Kengaşi (1949), BMT (1955), OECD (1960) va Yevropa Ittifoqi (1973-yildagi Yevropa Hamjamiyatlari orqali) a'zosi. Mamlakat harbiy betaraflik siyosatiga amal qiladi va NATO a'zosi emas.

1950-yillargaça iqtisodiyotda qişloq xöjaligi va çorvaçilik ustun bölgan. Keyinçalik xorijiy sarmoya hisobiga maşinasozlik, elektronika va kimyo sanoati rivojlandi. Uzoq yillar qöllanilgan ma'lumotga köra yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 37 foiz, qişloq xöjaligi 10,1 foiz, xizmatlar sohasi 50 foizdan ortiq. Çorvaçilik qişloq xöjaligining asosiy tarmoği. Inglizça manbada Dublin Yevropaning yirik moliyaviy markazlaridan biri deyilgan; 1995–2007-yillardagi tez ösiş davri «Kelt yölbarsi» deb ataladi.

Irland va ingliz tillari davlat tili hisoblanadi, kundalik muloqotda asosan ingliz tili qöllaniladi. Irland tili asosan Gaeltaçtlarda işlatiladi. Aholining aksariyati katolik. Milliy bayram — 17-mart, Avliyo Patrik kuni. Adabiyot irland va ingliz tillarida rivojlangan: xalq oğzaki ijodi, 8–9-asrlardagi sagalar, 19-asr oxiridagi «Irland uyğonişi» harakati ma'lum, bu harakat taşabbuskorlaridan biri U. B. Yits bölgan. Dublin universitetining Triniti kolleji 1592-yilda taşkil topgan.