Irland tili

Irland tili (irl. Gaeilge) — hind-yevropa tillar oilasidagi kelt tillaridan biri, irlandlarning tili. Irlandiyada ingliz tili bilan birga davlat tili hisoblanadi.

Irland tili hind-yevropa tillar oilasining kelt tillariga kiradi. Rus Vikipediyasiga köra, u şotland va men tillari bilan birga goydel kiçik guruhiga mansub. Özbekça Vikipediya maqolasida u «german tillari guruhi kelt tillari şoxobçasiga» kiritilgan, ammo boşqa manbalarda kelt tillari hind-yevropa oilasining alohida tarmoği sifatida körsatilgan. Tilning yana bir nomi — irland gel tili (Gaeilge na hÉireann).

Irland tili Irlandiya Respublikasida davlat tili, Şimoliy Irlandiyada rasmiy tillardan biri sifatida e'tirof etilgan. Rus Vikipediyasiga köra, 2007-yil 1-yanvardan u Yevropa Ittifoqining işçi tillari qatoriga kiritilgan. Ingliz Vikipediyasi unga Yevropa Ittifoqining rasmiy tillari qatorida joy berilganini yozadi. YUNESKO tasnifida irland tili «yöqolib ketiş xavfi bor» tillar turkumiga kiradi.

2022-yil aprelida Irlandiyada 3 yoşdan katta 1 873 997 kişi (söralganlarning 40 foizi) irland tilini bilişini bildirgan. Ulardan 472 887 nafari heç qaçon gaplaşmasligini, yana 551 993 nafari faqat ta'lim muassasalarida işlatişini aytgan. Kundalik foydalanuvçilar soni 71 968 kişi: 20 261 nafari gel tili hududlarida (geltaxtlarda), 51 707 nafari ularning taşqarisida. 2021-yilgi sörovga köra, Şimoliy Irlandiyada 43 557 kişi irland tilida har kuni gaplaşadi, 26 286 kişi har hafta, 47 153 kişi undan kamroq gaplaşadi. 2006–2008-yillarda taxminan 22 000 irland asilli amerikalik uyda şu tilda gaplaşişini bildirgan. Özbekça Vikipediyada 1992-yil uçun 600 mingdan ortiq sözlaşuvçi körsatilgan.

Til uç asosiy şeva guruhiga bölinadi: munster, konnaxt va ulster. Şarqiy (lenster) şevalari 19-asr örtalariga kelib yöqolgan. Rasmiy yozma me'yor An Caighdeán Oifigiúil asosan konnaxt şevasiga tayanadi.

Irland tilining eng qadimgi yozuvi — ogam yozuvi, u 4-asrdan ma'lum; ogam yozuvi bilan bitilgan yozuvlar asosan toşda saqlangan. Keyinçalik lotin yozuviga ötilgan. Hozir lotin alifbosi işlatiladi; ilgari «gel şrifti» (Cló Gaelaç) qöllanilgan, u 20-asr örtalarigaça kitoblarda uçragan. Imlo tamoyili: «ingiçka unli bilan ingiçka, keng unli bilan keng» (caol le caol agus leathan le leathan). Unlilarning uzunligi akut belgisi (fada) bilan körsatiladi. 1953-yilda me'yorlar naşr etilib, An Caighdeán Oifigiúil nomini oldi; bunda biadh örniga bia deb yozila boşlandi.

Birinçi yodgorliklar 4-asrdagi ogam bitiklaridir. Nasroniylik qabul qilingaç, lotin tilidan özlaşmalar kirib, lotin yozuvi qöllana boşladi. Rivojlaniş davrlari: qadimgi irland (7–9-asrlar), örta irland (10–12-asrlar) va yangi irland (13-asrdan). Davrlar çegarasi manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada qadimgi davr VII–X, örta davr X–XIV, yangi davr 15-asrdan boşlanadi.

Inglizlar istilosidan söng ingliz va norman-fransuz tillaridan özlaşmalar kirdi. 19-asrda oçarçilik va köçib ketiş, ingliz tilida umumiy ta'limning joriy etilişi sözlaşuvçilar sonini keskin kamaytirdi. Faqat irland tilida gaplaşuvçilar 1800-yilda taxminan 800 000, oçarçilik oxirida 320 000, 1911-yilga kelib 17 000 atrofida edi. 19-asr oxirida tilni jonlantirişga qaratilgan harakat (Athbheochan na Gaeilge) boşlandi; 1893-yilda Gel ligasi (Conradh na Gaeilge) taşkil etilib, uning birinçi prezidenti Duglas Xayd bölgan. Mustaqillikdan keyin barça maktablarda tilni öqitiş majburiy qilindi. 2010-yil dekabrida hukumat 2010–2030-yillarga möljallangan 20 yillik strategiyani e'lon qildi.

Irland tilida lotin, fransuz va ingliz tillaridan özlaşgan sözlar köp; qadimgi davrda skandinav tili ham ta'sir etgan. Boşlanğiç undoşlarning özgarişi (mutatsiya), yumşoq undoşlar, ikki boğlama fe'l va tuslanuvçi predloglar xos. Urğu asosan birinçi böğinga tuşadi. Gapda söz tartibi qat'iy: avval kesim, söng ega, keyin töldiruvçi (VSO). Qadimgi irland tilida uç jins, beş kelişik va uç son (birlik, köplik, juftlik) bölgan, keyinçalik turlaniş tizimi soddalaşgan.