Irsiyat

Irsiyat — organizmning öz belgilari va xususiyatlarini kelgusi avlodlarga ötkaziş, ya'ni organizmlarning öziga öxşaş nasllarni bun-yod etiş xossasi. I. tufayli avlodlararo moddiy va funksional izçillik ta'min etiladi. I. har xil turlarga mansub organizmlar belgi va xususi-yatlaridagi tafovutlarning avlodlar oşa saklanib qolişini ham ta'minlaydi. Organizmlarning özaro öxşaşlik va qarindoşlik darajasiga bi-noan oila, uruğ, tur kabi sistematik guruhlarga muayyan tartibda taqsimlanişining asosida ham I. yotadi. I. tufayli bitta sistematik guruhga mansub organizmlar belgilarining turğunligi, ya'ni özaro öxşaşligi b-n birga ularning bir-biridan farq qiladigan belgilar ham saqlanib qoladi. I. ning muayyan bir yönalişda ta'siri tufayli organizm belgilarining avlodlar oşa turğunligi ta'min etiladi. I. organizmlar on-togenezining turğunligi, ontogenez bosqiçlari ketmaketligini va bu jara-yonlarda moddalar almaşinuvi xususiyatlarini belgilab beradi. I. ning yana bir xususiyati uning özgaruvçanligidir (q. Özgaruvçanlik). Binobarin organizmlar irsiy belgilarining turğunligi mutloq bölmaydi. Turli xil organizmlar bir-biridan turgunlik darajasi b-n farq qiladi. Mac, paleozoy erasi perm davridan saklanib qolgan oçiq uruglilar vakillaridan ginko (Ginko biloba) ni qazilma ajdodlari b-n soliştirilganda million yillar ötgan bölişiga qaramay bir qança irsiy belgilar deyarli özgarişsiz saklanib qolganligi közga taşlanadi. Xuddi şu tariqa panjaqanotli latimeriya baliği (Latimeria chalumnae) ham million yillardan buyen deyarli özgarişsiz Hind okeanining jan.-ğarbiy qismida saklanib qolgan. Lekin aksariyat hollarda I. ning turğunligi muayayn darajada nisbiy böladi. Organizm genetik omillar va yaşaş şaroitining özaro ta'siri natijasida rivojlanganligi tufayli I. xam genotip va taşki şaroitning ta'sirida turli körinişlarda namoyon böladi. Aksariyat hollarda I. xromosomalar tarkibidagi DNK molekulasida joylaşgan genlar orkali amalga oşadi. Bunday I. xromosoma yoki yadro I. i deyiladi. Genlarning nisbatan kam qismi sitoplazmada joylaşgan pla-stidalar va mitoxondriyalarda, ya'ni xromosomalar b-n boğliq bölmagan hujayra elementlarida joylaşgan böladi. Bu genlar faoliyati orqali amalga oşadigan I. sitoplazmik I. deyiladi. I. tufayli organizmlar har xil guruhlarining nisbatan musta-qilligi, ularning yaxlit sistema (po-pulyatsiyalar, turlar) sifatida muayyan yaşaş şaroitiga moslaşganlik xususiyatlari saqlab qolinadi. Illy sababdan I. evolyutsion jarayonning eng asosiy omillaridan biri hisoblanadi.

Genetik tadqiqotlar natijasida qator I. qonunlari kaşf etildi. Mendel tadqiqotlaridan kelib çiqadigan I. qonunlari quyidagilardan iborat: organizm belgi va xususiyatlarining irsiy asosini genlar taşkil etadi; I. birligi bölgan genlar nisbatan turğundir; har bir gen har xil allel (dominant va retsessiv) xrlatda böladi; tana hujayralarida genlar jinsiy hujayradagiga nisbatan ikki hissa köp.

Amerikalik T. Morgan tadqiqotlari negizida quyidagi I. prinsiplari aniqlandi: gen xromosomaning lokus deb nomlangan ma'lum bir qismida örnaşgan; allel genlar gomologik xromosomalarning aynan öxşaş lokuslarida örin oladi; genlar xromosomalarda muayyan tartibda bir qator bölib joylaşgan; jinsiy hujayralarda xromosomalar soni tana xujayralariga nisbatan ikki hissa kam (gaploid) böladi. Zigotada genlar jinsiy hujayralarning xromosomalari qöşilişi ham ikki baravar ortadi va somatik hujayralarda bölganidek diploid holatga ötadi. I. prinsiplari negizida genlarning molekulyar genetik strukturasi va funksiyasi haqidagi ta'limot yotadi. I. qonuniyatlarini örganiş q. x. amaliyotida va tibbiyotda muhim ahamiyatga ega.

Jöra Musayev.