Özgaruvçanlik

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 116–117-b. — ziyouz.com

Özgaruvçanlik — tirik organizmlar hamda viruslar belgi va xususiyatlarining xilmaxil bölişi. «Ö.» termini organizmlarning yangi belgi va xususiyatlar hosil qilişi yoki eski belgi va xususiyatlarni yöqotişini ham ifodalaydi. Ö. irsiyatga qarama-qarşi ma'noni anglatadi (q. Irsiyat). Tabiiy şaroitda paydo böladigan Ö. tabiiy, ya'ni spontan, eksperimentda hosil qilinadigan Ö. sun'iy, ya'ni indutsirlangan Ö. deyiladi. Ö. manbai genetik materialning kombinatsiyasi yoki rekombinatsiyasi, gen yoki xromosoma tarkibining özgarişi, atrof muhit şaroitining ta'siri bölişi mumkin. Tabiatiga köra, Ö. genotipik, ya'ni irsiy va fenotipik, ya'ni noirsiy şakllarga ajratiladi.

Genotipik Ö. — organizmlar belgi va xususiyatlarining genotip bilan boğliq bölgan, avlodlarda saqlanib qoladigan (Ç.Darvinga köra, aniq bölmagan) Ö., ya'ni belgilarning keskin özgarişi — mutatsiya (mutatsion Ö.) yoki organizmlarni duragaylaşda belgilarning kombinatsiyalanişi (kombinatsion Ö.) tufayli kelib çiqadi (q. Duragaylaş).

Fenotipik Ö.da genotip özgarmaydi. Organizmning individual rivojlanişi davomida uning yoşi (qarişi) bilan birga barça morfofiziologik va biokimyoviy belgilarining özgarişi (ontogenetik, ya'ni yoş bilan boğliq Ö.) bunga misol böla oladi. Ö.ning boşqa bir xili modifikatsion Ö. (modifikatsiya) ni bitta turga mansub, genetik jihatdan bir xil, lekin har xil şaroitda yaşaydigan va organizmdan mikdor va sifat jihatdan farq qiladigan individlarda köriş mumkin. Modifikatsion Ö. (Ç.Darvinga köra, aniq bölgan Ö.) muayyan belgilarning muayyan yönalişda özgarişi orqali yuzaga çiqadi va ommaviy xususiyatga ega böladi. Har xil fizik va kimyoviy omillar ta'sirida yuzaga keladigan modifikatsion Ö. morfozlar deyiladi. Muayyan genlar mutatsiyasi bilan boğliq bölgan morfozlar fenokopiyapar deb ataladi. Fenotipik Ö.ni organizmlardagi belgilar va xususiyatlar bilan emas, balki ular rivojlaniş imkoniyatining irsiylanişi asosida tuşuntiriş mumkin. Şu sababdan genotipning fenotipda röyobga çiqişi uçun muayyan şaroit bölişi lozim. Mas, ösimlik rangining yaşil bölişi uçun xlorofill sintezlanişini nazorat qiluvçi gen bilan birga yoruglik \am zarur. Muhit şaroiti ta'sirida paydo böladigan Ö. darajasi ham köp jihatdan irsiyatga boğliq, çunki genotip har bir belgiga nisbatan organizm reaksiyasi normasini belgilab beradi. Irsiy va noirsiy Ö. organizmlarning individual sifat va miqdoriy, mustaqil va korrelyativ (özaro boğlangan), adaptiv (moslanişli) va noadaptiv hamda b. belgilarining xilmaxilligini belgilab beradi. Evolyutsiya jarayonida Ö.ning turli şakllari bir xilda ahamiyatga ega bölmaydi. Irsiy Ö. organik evolyutsiyaning asosi (q. Makroevolyutsiya) va seleksiya uçun material manbai hisoblanadi. Noirsiy Ö. organizmlarni muhitning özgarib turadigan şaroitiga moslanişini ta'minlaydi. Matematik statistika va soliştirmatavsifiy metodlar — Ö.ni örganişning asosiy metodlari.

Ad.: Grin A., Staut B., Teylor S ., Biologiya. Per.s angliyskogo, M., 1991; Mavlonov O., Biologiya, T., 2003.

Q.: Duragaylaş, Irsiyat

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎЗГАРУВЧАНЛИК — тирик организмлар ҳамда вируслар белги ва хусусиятларининг хилмахил бўлиши. «Ў.» термини организмларнинг янги белги ва хусусиятлар ҳосил қилиши ёки эски белги ва хусусиятларни йўқотишини ҳам ифодалайди. Ў. ирсиятга қарама-қарши маънони англатади (қ. Ирсият). Табиий шароитда пайдо бўладиган Ў. табиий, яъни спонтан, экспериментда ҳосил қилинадиган Ў. сунъий, яъни индуцирланган Ў. дейилади. Ў. манбаи генетик материалнинг комбинацияси ёки рекомбинацияси, ген ёки хромосома таркибининг ўзгариши, атроф муҳит шароитининг таъсири бўлиши мумкин. Табиатига кўра, Ў. генотипик, яъни ирсий ва фенотипик, яъни ноирсий шаклларга ажратилади.

Генотипик Ў. — организмлар белги ва хусусиятларининг генотип билан боғлиқ бўлган, авлодларда сақланиб қоладиган (Ч.Дарвинга кўра, аниқ бўлмаган) Ў., яъни белгиларнинг кескин ўзгариши — мутация (мутацион Ў.) ёки организмларни дурагайлашда белгиларнинг комбинацияланиши (комбинацион Ў.) туфайли келиб чиқади (қ. Дурагайлаш).

Фенотипик Ў.да генотип ўзгармайди. Организмнинг индивидуал ривожланиши давомида унинг ёши (қариши) билан бирга барча морфофизиологик ва биокимёвий белгиларининг ўзгариши (онтогенетик, яъни ёш билан боғлиқ Ў.) бунга мисол бўла олади. Ў.нинг бошқа бир хили модификацион Ў. (модификация) ни битта турга мансуб, генетик жиҳатдан бир хил, лекин ҳар хил шароитда яшайдиган ва организмдан микдор ва сифат жиҳатдан фарқ қиладиган индивидларда кўриш мумкин. Модификацион Ў. (Ч.Дарвинга кўра, аниқ бўлган Ў.) муайян белгиларнинг муайян йўналишда ўзгариши орқали юзага чиқади ва оммавий хусусиятга эга бўлади. Ҳар хил физик ва кимёвий омиллар таъсирида юзага келадиган модификацион Ў. морфозлар дейилади. Муайян генлар мутацияси билан боғлиқ бўлган морфозлар фенокопияпар деб аталади. Фенотипик Ў.ни организмлардаги белгилар ва хусусиятлар билан эмас, балки улар ривожланиш имкониятининг ирсийланиши асосида тушунтириш мумкин. Шу сабабдан генотипнинг фенотипда рўёбга чиқиши учун муайян шароит бўлиши лозим. Мас, ўсимлик рангининг яшил бўлиши учун хлорофилл синтезланишини назорат қилувчи ген билан бирга ёруглик \ам зарур. Муҳит шароити таъсирида пайдо бўладиган Ў. даражаси ҳам кўп жиҳатдан ирсиятга боғлиқ, чунки генотип ҳар бир белгига нисбатан организм реакцияси нормасини белгилаб беради. Ирсий ва ноирсий Ў. организмларнинг индивидуал сифат ва миқдорий, мустақил ва коррелятив (ўзаро боғланган), адаптив (мосланишли) ва ноадаптив ҳамда б. белгиларининг хилмахиллигини белгилаб беради. Эволюция жараёнида Ў.нинг турли шакллари бир хилда аҳамиятга эга бўлмайди. Ирсий Ў. органик эволюциянинг асоси (қ. Макроэволюция) ва селекция учун материал манбаи ҳисобланади. Ноирсий Ў. организмларни муҳитнинг ўзгариб турадиган шароитига мосланишини таъминлайди. Математик статистика ва солиштирматавсифий методлар — Ў.ни ўрганишнинг асосий методлари.

Ад.: Грин А., Стаут Б., Тейлор С ., Биология. Пер.с английского, М., 1991; Мавлонов О., Биология, Т., 2003.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.