Iş haqi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 425–426-b. — ziyouz.com
Iş haqi — mehnatga pul şaklida tölanadigan haq; qiymatning özgargan şakli, iş kuçi (taqdim etilgan mehnat xizmati)ning bahosi. Iş kuçi qiymati va narxi bevosita I.h.da ifodalanadi. I.h. darajasi mehnat bozorilz kelişiladi. Xodim mehnat bozorida mehnatni emas, öz iş kuçini sotadi. I.h. mehnatning pul şaklidagi bahosi bölib, uni işga yollovçilar (korxona, muassasa, tadbirkor) mehnat qiluvçilarga ma'lum vaqt mobaynida ma'lum miqsordagi va muayyan sifatli işni bajarganliklari uçun tölaydilar. Yollanma xodim uçun I.h. asosiy daromadi manbai hisoblanadi.
Bozor iktisodiyoti şaroitlarida mehnatning miqdori va sifatiga qarab mehnatga qaq tölaşning, asosan, vaqt-bay va işbay tizimlari qöllaniladi. Vaqtbay I.h. şaklida xodim oladigan I.h. miqaori işlagan vaqt b-n boglik böladi, ya'ni I.h. miqdori mehnat unumdorligi va intensivlik darajasiga boğliq emas. Işbay I.h. xodimning ma'lum vaqt mobaynida tayyorlangan mahsuloti mikdori b-n ölçanadi. Işbay I.h.ning körinişlaridan biri akkord I.h. bunda jamoa yoki ayrim xodimga iş hajmi oldindan belgilab beriladi, umumiy haq summasi kelişib olinadi. Iş butunlay yakunlanganidan keyin I.h. oxirigaça tölanadi. I.h.ning bunday şaklidan köpinça qurilişda foydalaniladi. Bulardan taşqari Özbekistonda I.h.dan taşqari mehnatda erişgan yutuklari uçun mukofotlaş ham mavjud. Bular vaqt-bay mukofot, işbay mukofot tizimlari hamda korxonada olingan foyda hisobidan ajratiladigan moddiy rağ-batlantiriş fondidan mukofotlaş tizimidir.
I.q. miqdori yollanma xodimlarning turmuş darajasini ifodalovçi körsatkiçdir. Nominal va real I.q. körsatkiçlari mavjud. Nominal I.h. yollanma xodimning öz mexnati evaziga olgan pul daromadalari. Real I.h. xodimning olgan I.h.ga qança va qan-day iste'mol buyumlari sotib olişi va madaniy-maişiy xizmatlardan foydalaniş mumkinligini körsatadi.
Odatda, mehnat bozorida iş kuçiga muvozanatli narx şakllanadi. Bu narx I.h. yoki I.h. stavkasi deb ataladi. Mehnat birligining bozor narxi I.h. miqori (stavkasi) bölib, lavozim okladi tarzida yoki şartnomaga muvofiq belgilab qöyiladi, lekin mamlakatda qonun b-n belgilangan eng kam I.h- darajasidan oz bölişi mumkin emas. Şuningdek, I.h- miqsori muay-yan vaqt birligi (soat, kun, hafta, oy) içida bajariladigan va muayyan kasb-malaka xususiyatlariga ega bölgan mehnatga tölanadigan haq darajasini belgilaydi.
I.H- yollanma xodim daromadining asosiy manbai, unga tegişli iş krbiliyatiga bölgan mulkçilik huquqini iqtisodiy jihatdan röyobga çiqariş şakli. Şu b-n birga iş beruvçi uçun yollanma xodimlar mehnatiga tölanadigan haq işlab çiqariş xarajatlarining unsurlaridan biri. Iş beruvçi mehnat resurslaridan i.ç. omillaridan biri sifatida foydalaniş uçun uni xarid qiladi.
I.h.ning asosiy vazifasi I.ç.ning bevosita qatnaşçisi bölgan xodim qamda uning oila a'zolarining hayot va mehnat faoliyati şaroitlarini ta'minlaşidan iborat. Qiymatning mehnat nazariyasi iş kuçini alohida, öziga xos tovar deb hisoblaydi. Şu sababli, bu nazariya I.h.ni tovar bölgan iş kuçi qiymatining özgargan şakli, ya'ni uning puldagi ifodasi deb hisoblaydi va uni iş kuçini takror i.ç. uçun zarur bölgan tirikçilik vo-sitalari qiymati tarzida ta'riflaydi. I.q.ga iş kuçi qiymatining puldagi ifodasi sifatida qaraş aniq mehnat bozorida I.h. darajasiga talab va taklif omillarining ta'sirini hisobga olmaydi. Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar mehnat bozorida real I.h.ning örtaça darajasi yaşaş uçun zarur tirikçilik vositalari minimu-miga qaraganda ança yuqori darajada turadi.
Bozor iqtisodiyoti şaroitida I.h. xajmiga bir qator bozor omillari (tovarlar va xizmatlar bozorida talab va taklif özgarişlari, mehnatga bölgan talab narxining özgaruvçanligi, iste'mol tovarlari va xizmatlar narxi özgarişi va b.) va bozordan taşqari omillar ta'sir körsatadi, buning natijasida mehnatga xaq tölaşning muayyan darajasi vujudga keladi.
Rivojlangan mamlakatlarda I.h.ni taşkil etiş (I.h. miqdori, mehnat miqdori va sifati b-n unga tölanadigan haq mikdori örtasidagi boğliqlikni ta'minlaş, mehnatni meyorlaş, tarif tizimi va b.) va tartibga solişda davlat muhim rol öynaydi. Ularda tarixan I.h.ni taşkil etiş va tartibga solişning markazlaşgan davlat tizimi va markazlaşmagan tizimi qaror topgan. I.h.ni tartibga solişning markazlaşmagan tizimi xususiy mulk egalari yoki jamoa mulkdorlar hamda kasaba uyuşmalari, aksiyadorlik jamiyatlari, kooperativlar va b. tomonidan amalga oşiriladi.
I.h.ni tartibga solişning davlat tizimi mulkçilik şaklidan qat'i nazar barça korxonalar va taşkilotlar uçun umumiy va majburiydir.
I.h.ni davlat tomonidan tartibga soliş va taşkil etişning muhim unsuri tarif tizimi hisoblanadi. Bozor iqtisodiyoti şaroitlarida mamlakat böyiça hukumat belgilagan, asosan işçi va xizmatçilar I.h.ni taşkil qilişda foydalanişi uçun tav-siya etiladigan yagona tarif tizimi (setkasi) amal qiladi, korxona (taşkilotlar)lar yagona tarif setkasi asosida öz tarif setkasini işlab çiqiş va razryadlar sonini belgilaş huquqiga ega.
Özbekistonda dastlab 1993 y. 1 yanv. dan 28 I.h. razryadlariga bölingan va 0—28 razryadlar örtasida tarif koeffitsiyentlari farqi 14,28 bölgan yagona tarif stavkalari joriy qilindi. 1996 y. 1 sent.da esa I.h. razryadlari 22 ta va 0—22 I.h. razryadlari örtasida tarif koeffitsiyentlari farqi 5,998 bölgan yangi yagona tarif setkasi qabul qilindi. Yagona tarif stavkasi xodimlarning barça kasb-malaka guruhlari böyiça tarif stavkalari va maoşlari nisbatini belgilaşda mehnat ta-fovutlariga baho berişga yagona yondo-şuvni ta'minlaydi.
I.h.ni tartibga solişning davlat tizimi 3 asosiy yönalişda amalga oşiriladi: 1) davlat tomonidan iş haqi minimumi (eng kam iş haqi mikdori) belgilanadi. Inflyatsiya jarayo-nida eng kam iş haqini indeksatsiyalaş hukumatning maxsus qarorlariga muvofiq amalga oşiriladi; 2) korxonalarda işlovçi xodimlarning barça toiflari uçun örtaça I.h.ning ortib borişi ma'lum darajada çeklanadi. Davlat bu usuldan tanglik holatlarida inflyatsiya sur'atlarini pasaytirişda foydalanadi; 3) I.h.ning örtaça ortib borişiga karab ortib boruvçi soliq stavkalari belgilanadi. Bu eng yuqori I.h. darajasining ösişiga ta'sir körsatiş va uni iqtisodiy usullar b-n çeklaş imko-nini beradi (q. Daromad soliği).
Yollanma xodimlar I.h.ni davlat yöli b-n tartibga soliş aholining eng kam ta'minlangan qatlamlari — yoşlar, malakasiz xodimlar, mehnat qobiliyati çeklanganlar va b.ni ijtimoiy himoya qilişda, inflyatsiya, real I.h.ning pasayişini çeklaşda muhim ahamiyatga ega.
Zamira Musayeva, Qodirjon Yusupov.
Q.: Daromad soliği
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИШ ҲАҚИ — меҳнатга пул шаклида тўланадиган ҳақ; қийматнинг ўзгарган шакли, иш кучи (тақдим этилган меҳнат хизмати)нинг баҳоси. Иш кучи қиймати ва нархи бевосита И.ҳ.да ифодаланади. И.ҳ. даражаси меҳнат бозорилз келишилади. Ходим меҳнат бозорида меҳнатни эмас, ўз иш кучини сотади. И.ҳ. меҳнатнинг пул шаклидаги баҳоси бўлиб, уни ишга ёлловчилар (корхона, муассаса, тадбиркор) меҳнат қилувчиларга маълум вақт мобайнида маълум миқцордаги ва муайян сифатли ишни бажарганликлари учун тўлайдилар. Ёлланма ходим учун И.ҳ. асосий даромади манбаи ҳисобланади.
Бозор иктисодиёти шароитларида меҳнатнинг миқдори ва сифатига қараб меҳнатга қақ тўлашнинг, асосан, вақт-бай ва ишбай тизимлари қўлланилади. Вақтбай И.ҳ. шаклида ходим оладиган И.ҳ. миқаори ишлаган вақт б-н боглик бўлади, яъни И.ҳ. миқдори меҳнат унумдорлиги ва интенсивлик даражасига боғлиқ эмас. Ишбай И.ҳ. ходимнинг маълум вақт мобайнида тайёрланган маҳсулоти микдори б-н ўлчанади. Ишбай И.ҳ.нинг кўринишларидан бири аккорд И.ҳ. бунда жамоа ёки айрим ходимга иш ҳажми олдиндан белгилаб берилади, умумий ҳақ суммаси келишиб олинади. Иш бутунлай якунланганидан кейин И.ҳ. охиригача тўланади. И.ҳ.нинг бундай шаклидан кўпинча қурилишда фойдаланилади. Булардан ташқари Ўзбекистонда И.ҳ.дан ташқари меҳнатда эришган ютуклари учун мукофотлаш ҳам мавжуд. Булар вақт-бай мукофот, ишбай мукофот тизимлари ҳамда корхонада олинган фойда ҳисобидан ажратиладиган моддий рағ-батлантириш фондидан мукофотлаш тизимидир.
И.қ. миқдори ёлланма ходимларнинг турмуш даражасини ифодаловчи кўрсаткичдир. Номинал ва реал И.қ. кўрсаткичлари мавжуд. Номинал И.ҳ. ёлланма ходимнинг ўз мехнати эвазига олган пул даромадалари. Реал И.ҳ. ходимнинг олган И.ҳ.га қанча ва қан-дай истеъмол буюмлари сотиб олиши ва маданий-маиший хизматлардан фойдаланиш мумкинлигини кўрсатади.
Одатда, меҳнат бозорида иш кучига мувозанатли нарх шаклланади. Бу нарх И.ҳ. ёки И.ҳ. ставкаси деб аталади. Меҳнат бирлигининг бозор нархи И.ҳ. миқори (ставкаси) бўлиб, лавозим оклади тарзида ёки шартномага мувофиқ белгилаб қўйилади, лекин мамлакатда қонун б-н белгиланган энг кам И.ҳ- даражасидан оз бўлиши мумкин эмас. Шунингдек, И.ҳ- миқцори муай-ян вақт бирлиги (соат, кун, ҳафта, ой) ичида бажариладиган ва муайян касб-малака хусусиятларига эга бўлган меҳнатга тўланадиган ҳақ даражасини белгилайди.
И.Ҳ- ёлланма ходим даромадининг асосий манбаи, унга тегишли иш крбилиятига бўлган мулкчилик ҳуқуқини иқтисодий жиҳатдан рўёбга чиқариш шакли. Шу б-н бирга иш берувчи учун ёлланма ходимлар меҳнатига тўланадиган ҳақ ишлаб чиқариш харажатларининг унсурларидан бири. Иш берувчи меҳнат ресурсларидан и.ч. омилларидан бири сифатида фойдаланиш учун уни харид қилади.
И.ҳ.нинг асосий вазифаси И.ч.нинг бевосита қатнашчиси бўлган ходим қамда унинг оила аъзоларининг ҳаёт ва меҳнат фаолияти шароитларини таъминлашидан иборат. Қийматнинг меҳнат назарияси иш кучини алоҳида, ўзига хос товар деб ҳисоблайди. Шу сабабли, бу назария И.ҳ.ни товар бўлган иш кучи қийматининг ўзгарган шакли, яъни унинг пулдаги ифодаси деб ҳисоблайди ва уни иш кучини такрор и.ч. учун зарур бўлган тирикчилик во-ситалари қиймати тарзида таърифлайди. И.қ.га иш кучи қийматининг пулдаги ифодаси сифатида қараш аниқ меҳнат бозорида И.ҳ. даражасига талаб ва таклиф омилларининг таъсирини ҳисобга олмайди. Иқтисодий ривожланган мамлакатлар меҳнат бозорида реал И.ҳ.нинг ўртача даражаси яшаш учун зарур тирикчилик воситалари миниму-мига қараганда анча юқори даражада туради.
Бозор иқтисодиёти шароитида И.ҳ. хажмига бир қатор бозор омиллари (товарлар ва хизматлар бозорида талаб ва таклиф ўзгаришлари, меҳнатга бўлган талаб нархининг ўзгарувчанлиги, истеъмол товарлари ва хизматлар нархи ўзгариши ва б.) ва бозордан ташқари омиллар таъсир кўрсатади, бунинг натижасида меҳнатга хақ тўлашнинг муайян даражаси вужудга келади.
Ривожланган мамлакатларда И.ҳ.ни ташкил этиш (И.ҳ. миқдори, меҳнат миқдори ва сифати б-н унга тўланадиган ҳақ микдори ўртасидаги боғлиқликни таъминлаш, меҳнатни меъёрлаш, тариф тизими ва б.) ва тартибга солишда давлат муҳим роль ўйнайди. Уларда тарихан И.ҳ.ни ташкил этиш ва тартибга солишнинг марказлашган давлат тизими ва марказлашмаган тизими қарор топган. И.ҳ.ни тартибга солишнинг марказлашмаган тизими хусусий мулк эгалари ёки жамоа мулкдорлар ҳамда касаба уюшмалари, акциядорлик жамиятлари, кооперативлар ва б. томонидан амалга оширилади.
И.ҳ.ни тартибга солишнинг давлат тизими мулкчилик шаклидан қатъи назар барча корхоналар ва ташкилотлар учун умумий ва мажбурийдир.
И.ҳ.ни давлат томонидан тартибга солиш ва ташкил этишнинг муҳим унсури тариф тизими ҳисобланади. Бозор иқтисодиёти шароитларида мамлакат бўйича ҳукумат белгилаган, асосан ишчи ва хизматчилар И.ҳ.ни ташкил қилишда фойдаланиши учун тав-сия этиладиган ягона тариф тизими (сеткаси) амал қилади, корхона (ташкилотлар)лар ягона тариф сеткаси асосида ўз тариф сеткасини ишлаб чиқиш ва разрядлар сонини белгилаш ҳуқуқига эга.
Ўзбекистонда дастлаб 1993 й. 1 янв. дан 28 И.ҳ. разрядларига бўлинган ва 0—28 разрядлар ўртасида тариф коэффициентлари фарқи 14,28 бўлган ягона тариф ставкалари жорий қилинди. 1996 й. 1 сент.да эса И.ҳ. разрядлари 22 та ва 0—22 И.ҳ. разрядлари ўртасида тариф коэффициентлари фарқи 5,998 бўлган янги ягона тариф сеткаси қабул қилинди. Ягона тариф ставкаси ходимларнинг барча касб-малака гуруҳлари бўйича тариф ставкалари ва маошлари нисбатини белгилашда меҳнат та-фовутларига баҳо беришга ягона ёндо-шувни таъминлайди.
И.ҳ.ни тартибга солишнинг давлат тизими 3 асосий йўналишда амалга оширилади: 1) давлат томонидан иш ҳақи минимуми (энг кам иш ҳақи микдори) белгиланади. Инфляция жараё-нида энг кам иш ҳақини индексациялаш ҳукуматнинг махсус қарорларига мувофиқ амалга оширилади; 2) корхоналарда ишловчи ходимларнинг барча тоифлари учун ўртача И.ҳ.нинг ортиб бориши маълум даражада чекланади. Давлат бу усулдан танглик ҳолатларида инфляция суръатларини пасайтиришда фойдаланади; 3) И.ҳ.нинг ўртача ортиб боришига караб ортиб борувчи солиқ ставкалари белгиланади. Бу энг юқори И.ҳ. даражасининг ўсишига таъсир кўрсатиш ва уни иқтисодий усуллар б-н чеклаш имко-нини беради (қ. Даромад солиғи).
Ёлланма ходимлар И.ҳ.ни давлат йўли б-н тартибга солиш аҳолининг энг кам таъминланган қатламлари — ёшлар, малакасиз ходимлар, меҳнат қобилияти чекланганлар ва б.ни ижтимоий ҳимоя қилишда, инфляция, реал И.ҳ.нинг пасайишини чеклашда муҳим аҳамиятга эга.
Замира Мусаева, Қодиржон Юсупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.