Işimxon

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 429–430-b. — ziyouz.com

Işimxon IŞIMXON, Esimxon, Yesimxon, Işim Sulton (?—1628) — Qozoq xonligi xoni (1598—1628). Şi-ğayxonning öğli, Tavakkalning ukasi va vorisi. Abdullaxon II b-n ugli Ab-dulmöminxon örtasidagi nizolardan foydalanib akasi b-n Turkiston va Toşkentni egallagan (1598), bu şaharlar qozoklar qudratining markaziga aylangan, çunki Yettisuvda ularni qalmoqlar siqib çiqarmoqda edi. Abdul-möminxon taxtga ötirganda (1598) uning amakivaççasi Hazora sulton Toşkentda isyon kötarib, özini mustaqil deb e'lon qilgan. Uni Jonibek sulton öğli Rustam sulton qöllab-quv-vatlagan. Abdulmöminxon katta qöşin b-n isyonni bostirib qaytgan. Abdul-möminxon vafotidan söng I. akasi b-n Toşkent va Movarounnahrni böysundirişga harakat qilgan. Dastlab ular Toşkentni, söngra Samarqandni egallab, Buxoroga yuriş qilişgan. Biroq, Buxoro yaqinidagi jangda Tavakkal oğir yaralanib, Toşkentda vafot etgaç, bu uriniş behuda ketgan. Maxmud ibn Valştt yozişiça, Toşkentni I. qölidan ozod qilişda körsatgan xizmatlari uçun Buxoro xoni Vali Muhammad 1607 y. Toşkent şayxlari, ula-mo-yu fuzalolariga in'omlar berib, suyurğolpar tortiq qilgan. I. Imomqulixon b-n Toşkent, Turkiston va Sir-daryo böyidagi hududlarga egalik qiliş uçun uzoq muddat muntazam uruşlar olib borgan.

I. Möğulistonlati çiğatoiylardan Çaliş va Turfon hokimi Abdurahimxon b-n ittifoqçilik va qarindoşlik munosabatlarini örnatgan, xusu-san, uning qiziga uylangan, Abdurahimxon esa I.ning ukasi Kuçuk sultonning qiziga uylangan. Buning natijasida I. Çaliş va Turfonni Ab-durahimxon b-n birga boşqargan. I.ga tobe qozoq urutlari bir neça yillar mobaynida uşbu hududdagi yaylovlarda köçib yurganlar. I. va unga tobe uruğlar Şarqiy Turkistondagi çiğatoiylar örtasidagi nizolarda iştirok etganlar (1619—25). 1625 y. I. Turkistonga qaytib ketgan. Xorazmdagi taxt uçun kuraşlar davrida Abulğoziy Bahodirxon I. huzuriga qoçib borgan (1627). 1627 y. I. qalmiklar ustiga yuriş qilgan paytda, Toşkent xoni Tursun Muhammad köp sonli qöşini b-n I.ning Turkiston atrofidagi ördusiga hujum qilib, köplab ayollar va yoş bolalarni asir olib Toşkentga qaytgan, söngra Sayramga tobe Sayyid sökmas mavzeida qalmiqlar yurtidan qaytayotgan I.ga qarşi çiqqan. Jangda I. ğolib kelgan, Toşkentga qoçgan Tursun Muhammadni yaqin amaldorlari va qöşini isyon kötarib qatl etişgan (1628). I. Tursun Muhammadning kallasini Imomqulixon huzuriga yuborgan. Buning evaziga Imomqulixon maxsus yorliq b-n Toşkent, Turkiston va Sir-daryo böyidagi boşqa şahar, qal'alarni I.gatuhfa qilgan. I. vafotidan söng Buxoro qöşinlari Toşkentni egallagan. Uni boşqariş Boqi Muhammadning öğli Abdulla sultonga topşirilgan.

Manba: Mahmud ibn Vali, More tayn, T., 1977.

Ad: Axmedov B. A., Istoriko-geografi-çeskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. Pismenniye pamyatniki, T., 1985; Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV—XVIII vekov, Alma-Ata, 1969; Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X—XIX vv., T., 1988.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИШИМХОН, Эсимхон, Есимхон, Ишим Султон (?—1628) — Қозоқ хонлиги хони (1598—1628). Ши-ғайхоннинг ўғли, Таваккалнинг укаси ва вориси. Абдуллахон II б-н угли Аб-дулмўминхон ўртасидаги низолардан фойдаланиб акаси б-н Туркистон ва Тошкентни эгаллаган (1598), бу шаҳарлар қозоклар қудратининг марказига айланган, чунки Еттисувда уларни қалмоқлар сиқиб чиқармоқда эди. Абдул-мўминхон тахтга ўтирганда (1598) унинг амакиваччаси Ҳазора султон Тошкентда исён кўтариб, ўзини мустақил деб эълон қилган. Уни Жонибек султон ўғли Рустам султон қўллаб-қув-ватлаган. Абдулмўминхон катта қўшин б-н исённи бостириб қайтган. Абдул-мўминхон вафотидан сўнг И. акаси б-н Тошкент ва Мовароуннаҳрни бўйсундиришга ҳаракат қилган. Дастлаб улар Тошкентни, сўнгра Самарқандни эгаллаб, Бухорога юриш қилишган. Бироқ, Бухоро яқинидаги жангда Таваккал оғир яраланиб, Тошкентда вафот этгач, бу уриниш беҳуда кетган. Махмуд ибн Валштт ёзишича, Тошкентни И. қўлидан озод қилишда кўрсатган хизматлари учун Бухоро хони Вали Муҳаммад 1607 й. Тошкент шайхлари, ула-мо-ю фузалоларига инъомлар бериб, суюрғолпар тортиқ қилган. И. Имомқулихон б-н Тошкент, Туркистон ва Сир-дарё бўйидаги ҳудудларга эгалик қилиш учун узоқ муддат мунтазам урушлар олиб борган.

И. Мўғулистонлати чиғатоийлардан Чалиш ва Турфон ҳокими Абдураҳимхон б-н иттифоқчилик ва қариндошлик муносабатларини ўрнатган, хусу-сан, унинг қизига уйланган, Абдураҳимхон эса И.нинг укаси Кучук султоннинг қизига уйланган. Бунинг натижасида И. Чалиш ва Турфонни Аб-дураҳимхон б-н бирга бошқарган. И.га тобе қозоқ урутлари бир неча йиллар мобайнида ушбу ҳудуддаги яйловларда кўчиб юрганлар. И. ва унга тобе уруғлар Шарқий Туркистондаги чиғатоийлар ўртасидаги низоларда иштирок этганлар (1619—25). 1625 й. И. Туркистонга қайтиб кетган. Хоразмдаги тахт учун курашлар даврида Абулғозий Баҳодирхон И. ҳузурига қочиб борган (1627). 1627 й. И. қалмиклар устига юриш қилган пайтда, Тошкент хони Турсун Муҳаммад кўп сонли қўшини б-н И.нинг Туркистон атрофидаги ўрдусига ҳужум қилиб, кўплаб аёллар ва ёш болаларни асир олиб Тошкентга қайтган, сўнгра Сайрамга тобе Саййид сўкмас мавзеида қалмиқлар юртидан қайтаётган И.га қарши чиққан. Жангда И. ғолиб келган, Тошкентга қочган Турсун Муҳаммадни яқин амалдорлари ва қўшини исён кўтариб қатл этишган (1628). И. Турсун Муҳаммаднинг калласини Имомқулихон ҳузурига юборган. Бунинг эвазига Имомқулихон махсус ёрлиқ б-н Тошкент, Туркистон ва Сир-дарё бўйидаги бошқа шаҳар, қалъаларни И.гатуҳфа қилган. И. вафотидан сўнг Бухоро қўшинлари Тошкентни эгаллаган. Уни бошқариш Боқи Муҳаммаднинг ўғли Абдулла султонга топширилган.

Манба: Маҳмуд ибн Вали, Море тайн, Т., 1977.

Ад: Ахмедов Б. А., Историко-географи-ческая литература Средней Азии XVI—XVIII вв. Письменные памятники, Т., 1985; Материалы по истории казахских ханств XV—XVIII веков, Алма-Ата, 1969; Материалы по истории Средней и Центральной Азии X—XIX вв., Т., 1988.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.