Işimxon

Işimxon (Esimxon, Yesimxon, Işim Sulton; ? — 1628) — Qozoq xonligi xoni (1598–1628). ÖzME'ga köra, u Şiğayxonning öğli, Tavakkalxonning ukasi va vorisi bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Işimxon Urusxon avlodidan bölib, hukmronligi davrida Sirdaryo böyidagi şaharlarni saqlab qolgan, ğarbda qalmoqlarga qarşi kuraşgan va xonlik poytaxtini Siğnoqdan Turkiston şahriga köçirgan. Qozoq xalq xotirasida u «Botir Esim» laqabi bilan qolgan.1

ÖzME'ga köra, Işim akasi Tavakkal bilan birga Buxoro xoni Abdullaxon II va uning öğli Abdulmöminxon örtasidagi nizodan foydalanib, 1598-yilda Turkiston va Toşkentni egallagan. Yettisuvda qalmoqlar tazyiqi kuçayib borayotgan bir paytda bu şaharlar qozoq xonligi qudratining markaziga aylangan. Abdulmöminxon vafotidan söng aka-uka Toşkent, keyin Samarqandni olib, Buxoroga yuriş qilgan, ammo Buxoro ostidagi jangda Tavakkal oğir yaralanib, Toşkentda vafot etgan va yuriş muvaffaqiyatsiz tugagan. Rusça Vikipediyaga köra, Tavakkal vafotidan keyin Işim xonlik taxtiga ötirgan va Buxoro bilan sulh tuzgan.

ÖzME'ga köra, Toşkent uçun kuraş keyin ham davom etgan: Buxoro xoni Vali Muhammad 1607-yilda şaharni Işimdan qaytarib olişda yordam bergan Toşkent ulamolariga in'omlar bergan. Işim Imomqulixon bilan Toşkent, Turkiston va Sirdaryo böyidagi yerlar uçun uzoq vaqt uruşlar olib borgan. Rusça Vikipediyaga köra, Imomqulixonning 1611, 1613 va 1621-yillarda Toşkentni egallaşga urinişlari qaytarilgan.

ÖzME'ga köra, Işim Çaliş va Turfon hokimi, çiğatoyiylardan bölgan Abdurahimxon bilan ittifoq tuzib, qarindoşlik riştalarini mustahkamlagan: özi Abdurahimxonning qiziga uylangan, Abdurahimxon esa Işimning ukasi Kuçuk sultonning qiziga uylangan. Natijada Işim Çaliş va Turfonni Abdurahimxon bilan birga boşqargan, unga tobe qozoq uruğlari bir neça yil bu yerlarda köçib yurgan. 1619–1625-yillarda u Şarqiy Turkistondagi çiğatoyiylar nizolarida qatnaşgan va 1625-yilda Turkistonga qaytgan. Rusça Vikipediyaga köra, Işim qirğiz qabilalari bilan ham yaqin aloqada bölgan, qirğiz xalq oğzaki ijodida u «Er Eşim» botiri sifatida tasvirlangan.

ÖzME'ga köra, Xorazmdagi taxt kuraşi davrida Abulğoziy Bahodirxon 1627-yilda Işim huzuriga qoçib kelgan. Rusça Vikipediyaga köra, Abulğoziy Turkistonda Işim huzurida uç oy mehmon bölgan. Şu yili Işim qalmoqlarga qarşi yurişda ekanida Toşkent xoni Tursun Muhammad uning Turkiston yaqinidagi qarorgohiga hujum qilib, ayollar va bolalarni asir olgan. ÖzME'ga köra, Işim qaytişda Sayram yaqinida Tursun Muhammad bilan jang qilib, ğalaba qozongan; Toşkentga qoçgan Tursun Muhammad öz amaldorlari va askarlari tomonidan öldirilgan (1628). Işim uning boşini Imomqulixonga yuborgan, buning evaziga Imomqulixon unga yorliq bilan Toşkent, Turkiston va Sirdaryo böyidagi boşqa şahar va qal'alarni tuhfa qilgan. Rusça Vikipediya Sayram jangini 1627-yilga oid deb körsatadi va bu voqealar katağan uruği taqdiriga ham ta'sir qilganini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, Işimxon vafotidan söng Buxoro qöşinlari Toşkentni egallagan va şaharni boşqariş Boqi Muhammadning öğli Abdulla sultonga topşirilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Işimning taxtini katta öğli Jonibek egallagan. Işimxon faoliyati haqidagi asosiy manbalardan biri Mahmud ibn Valining «Bahr ul-asror» asaridir.