Işkamiş
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 430–431-b. — ziyouz.com
Işkamiş (18-a.gaça Iskimişt, Sikimişt) — Afğonistonning şim.şarqida joylaşgan tarixiy şahar. Oqsaroy (Qunduzdaryo) daryosi irmoğining yuqori oqimida, Qunduz ş.dan 190 km jan.şarqda joylaşgan. Xitoy yilnomasi — «Tanşu» da Siki-mi-siti ş. deb qayd etilgan (659 y.). «Hudud ul-olam»ta köra, 10-a.da I. dehqonçilik rivojlangan, möl-köl don yetiştiruvçi keng nohiya bölgan. 19-a. da mahalliy aholi örtasida I. atrofidagi toğli viloyatni «Esk-muşk» yoxud «Eşk-muşk» deb ataş urf bölgan. I. tekis yerlar, köplab yaylov, ötloqlari bölgan keng vodiyda joylaşgan. I.ning aholisi, asosan, özbeklardan iborat bölib, ular dehqonçilik, çorvaçilik va töqimaçilik, şuningdek, tuz savdosi b-n şuğullangan. Tabariyning yozişiça, 8-a. da I.da Vaxş Xaşon deb ataluvçi çaşma bölgan. 709 y. şu çaşma yonida Qutayba ibn Muslim Bodxiz ş.ning turkiylardan bölgan hokimi, Toxariston aholisining arablarga qarşi qözğoloni rahbari Nizak tarxonnhh oyoq-qölini dorga mixlaş yöli b-n qatl etgan. Amir Temur va Temuriylar davrida I. butun Badaxşon kabi Temuriylar saltanatiga vassal qaramlikda bölgan. 15-a. oxiri — 16-a. boşlarida (1445—96), söngra (1507—08) bu yerda temuriy Badiuzzamon b-n Xusravşoh, Boburnmng ukasi Nosir Mirzo b-n Badaxşon beklari örtasida harbiy qarakatlar sodir bölgan. 16-a. boşida I.ni Şayboniyxon egallagan, uning vafotidan söng Badaxşon 80 yil mobaynida temuriy mirzo Sulaymonşoh qölida bölgan. Faqat 1584 y.ga kelib uni Abdullaxon //egallagan. Aştarxoniylar davrida I. dastlab Abdulaziz sultonga, söngra (1631 y.dan) Xusrav sultonga iqto qilib berilgan; keyinçalik Muhammad Muqim sulton va Mahmudbiy otaliq davrida I. Qunduzga tobe bölgan. 18-a.ning 1-yarmida I. yoriylar sulolasi b-n Kattagon özbeklari örtasida ku-raş maydoniga aylangan. 1713—14 y. Mir Yorbekning ikkinçi öğli va vorisi Yusuf Alixon I.ni Kunduz hokimi qölidan tortib olgan. 1718—20 y.da Mahmudbiyning vorisi Yusufbiy I.ni yana Kunduzga tobe etgan. Biroq yoriylardan Mir Ziyovuddin Ili ölkasidan kelgan qalmiklar yordamida uni öziga böysundirgan. Şundan buyen I. yoriylar, keyinçalik, Durroniylar davlati va Afğoniston tarkibida.
Ad.: Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Ş. S, Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyaziçnim istoçnikam IX — naçala XIII vv., T., 1996.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИШКАМИШ (18-а.гача Искимишт, Сикимишт) — Афғонистоннинг шим.шарқида жойлашган тарихий шаҳар. Оқсарой (Қундуздарё) дарёси ирмоғининг юқори оқимида, Қундуз ш.дан 190 км жан.шарқда жойлашган. Хитой йилномаси — «Таншу» да Сики-ми-сити ш. деб қайд этилган (659 й.). «Ҳудуд ул-олам»та кўра, 10-а.да И. деҳқончилик ривожланган, мўл-кўл дон етиштирувчи кенг ноҳия бўлган. 19-а. да маҳаллий аҳоли ўртасида И. атрофидаги тоғли вилоятни «Эск-мушк» ёхуд «Эшк-мушк» деб аташ урф бўлган. И. текис ерлар, кўплаб яйлов, ўтлоқлари бўлган кенг водийда жойлашган. И.нинг аҳолиси, асосан, ўзбеклардан иборат бўлиб, улар деҳқончилик, чорвачилик ва тўқимачилик, шунингдек, туз савдоси б-н шуғулланган. Табарийнинг ёзишича, 8-а. да И.да Вахш Хашон деб аталувчи чашма бўлган. 709 й. шу чашма ёнида Қутайба ибн Муслим Бодхиз ш.нинг туркийлардан бўлган ҳокими, Тохаристон аҳолисининг арабларга қарши қўзғолони раҳбари Низак тархоннҳҳ оёқ-қўлини дорга михлаш йўли б-н қатл этган. Амир Темур ва Темурийлар даврида И. бутун Бадахшон каби Темурийлар салтанатига вассал қарамликда бўлган. 15-а. охири — 16-а. бошларида (1445—96), сўнгра (1507—08) бу ерда темурий Бадиуззамон б-н Хусравшоҳ, Бобурнмнг укаси Носир Мирзо б-н Бадахшон беклари ўртасида ҳарбий қаракатлар содир бўлган. 16-а. бошида И.ни Шайбонийхон эгаллаган, унинг вафотидан сўнг Бадахшон 80 йил мобайнида темурий мирзо Сулаймоншоҳ қўлида бўлган. Фақат 1584 й.га келиб уни Абдуллахон //эгаллаган. Аштархонийлар даврида И. дастлаб Абдулазиз султонга, сўнгра (1631 й.дан) Хусрав султонга иқто қилиб берилган; кейинчалик Муҳаммад Муқим султон ва Маҳмудбий оталиқ даврида И. Қундузга тобе бўлган. 18-а.нинг 1-ярмида И. ёрийлар сулоласи б-н Каттагон ўзбеклари ўртасида ку-раш майдонига айланган. 1713—14 й. Мир Ёрбекнинг иккинчи ўғли ва вориси Юсуф Алихон И.ни Кундуз ҳокими қўлидан тортиб олган. 1718—20 й.да Маҳмудбийнинг вориси Юсуфбий И.ни яна Кундузга тобе этган. Бироқ ёрийлардан Мир Зиёвуддин Или ўлкасидан келган қалмиклар ёрдамида уни ўзига бўйсундирган. Шундан буен И. ёрийлар, кейинчалик, Дурронийлар давлати ва Афғонистон таркибида.
Ад.: Ахмедов Б., История Балха, Т., 1982; Камалиддинов Ш. С, Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв., Т., 1996.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.