Işlab çiqariş xarajatlari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 438-b. — ziyouz.com
Işlab çiqariş xarajatlari — korxonaning mahsulot i.ç. maqsadlarida, iqtisodiy resurslar sotib oliş uçun qilgan pul sarflari. Firma öz faoliyatini bozordan moddiy resurslar, ya'ni asbob-uskuna, dastgohlar, transport va aloqa vositalari, xom aşyo, yoqilği, har xil materiallarni, mehnat bozoridan iş kuçini sotib olişdan boşlaydi. Şunga muvofiq holda I.ç.x. tarkibiga xom aşyo, asosiy va yordamçi materiallar, yonil-ği va energiya xarajatlari, asosiy kapital amortizatsiyasi, iş haqi va ijtimoiy suğurtaga ajratmalar, foiz tölovlari va b. xarajatlar kiradi. I.ç.x. ga qilingan barça xarajatlarning puldagi ifodasi mahsulot tannarxinn taşkil qiladi.
I.ç.x.ni örganişga iqtisodçilar turliça yondoşadilar. Jumladan, xarajatlarning qiymat nazariyasiga köra, I.ç.x. quyidagi turlarga bölinadi: doimiy xarajatlar: — korxona tölov majburiyatlari, soliqlar, amortizatsiya ajratmalari, ijara haqi, qöriqlaş xizmati xarajatlari, boşqaruv xodimlari maoşi va b; özga-ruvçan xarajatlar: — xom aşyo, materiallar, yonilği, transport xizmati, işçilar iş haqi va şu kabilar uçun xarajatlar.
Umumiy (yalpi) xarajatlar — doimiy va özgaruvçan xarajatlar yi-ğindisi. Bevosita i.ç. xarajatlari — konkret mahsulot i.ç.ga ketgan va bevosita uning tannarxiga ötadigan xarajatlar. Bilvosita xarajatlar — maxsulot tannarxiga bevosita qöşilmaydigan xarajatlar. Örtaça xarajatlar — ma'lum vaqt orali-ğidagi mahsulot birligiga, tovarlar partiyasi böyiça yoki taşkilotlar gu-ruqi böyiça bir buyumga töğri keladigan xarajatlarning örtaça kattaligi. Ekspluatatsiya (foydalaniş) xarajatlari — uskunalar, maşinalar, transport, i.ç. vositalarini va kundalik foydalaniladigan xöjalik buyumlarini işlatiş b-n boğliq bölgan xarajatlar (yana q. Muomala xarajatlari).
Şerqul Şodmonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ХАРАЖАТЛАРИ — корхонанинг маҳсулот и.ч. мақсадларида, иқтисодий ресурслар сотиб олиш учун қилган пул сарфлари. Фирма ўз фаолиятини бозордан моддий ресурслар, яъни асбоб-ускуна, дастгоҳлар, транспорт ва алоқа воситалари, хом ашё, ёқилғи, ҳар хил материалларни, меҳнат бозоридан иш кучини сотиб олишдан бошлайди. Шунга мувофиқ ҳолда И.ч.х. таркибига хом ашё, асосий ва ёрдамчи материаллар, ёнил-ғи ва энергия харажатлари, асосий капитал амортизацияси, иш ҳақи ва ижтимоий суғуртага ажратмалар, фоиз тўловлари ва б. харажатлар киради. И.ч.х. га қилинган барча харажатларнинг пулдаги ифодаси маҳсулот таннархинн ташкил қилади.
И.ч.х.ни ўрганишга иқтисодчилар турлича ёндошадилар. Жумладан, харажатларнинг қиймат назариясига кўра, И.ч.х. қуйидаги турларга бўлинади: доимий харажатлар: — корхона тўлов мажбуриятлари, солиқлар, амортизация ажратмалари, ижара ҳақи, қўриқлаш хизмати харажатлари, бошқарув ходимлари маоши ва б; ўзга-рувчан харажатлар: — хом ашё, материаллар, ёнилғи, транспорт хизмати, ишчилар иш ҳақи ва шу кабилар учун харажатлар.
Умумий (ялпи) харажатлар — доимий ва ўзгарувчан харажатлар йи-ғиндиси. Бевосита и.ч. харажатлари — конкрет маҳсулот и.ч.га кетган ва бевосита унинг таннархига ўтадиган харажатлар. Билвосита харажатлар — махсулот таннархига бевосита қўшилмайдиган харажатлар. Ўртача харажатлар — маълум вақт орали-ғидаги маҳсулот бирлигига, товарлар партияси бўйича ёки ташкилотлар гу-руқи бўйича бир буюмга тўғри келадиган харажатларнинг ўртача катталиги. Эксплуатация (фойдаланиш) харажатлари — ускуналар, машиналар, транспорт, и.ч. воситаларини ва кундалик фойдаланиладиган хўжалик буюмларини ишлатиш б-н боғлиқ бўлган харажатлар (яна қ. Муомала харажатлари).
Шерқул Шодмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.