Işqalaniş

Işqalaniş - bir-biriga tegi şib turuvçi qattiq jismlar, suyuqliklar va gazlarning nisbiy köçişiga qarşilik qiliş hodisasi. Içki va taşqi xillari böladi. 1)Taşqi I. — bir-biriga tegib turgan qattiq jismlar yoki biror jismning özaro tegib turgan bölakçalari harakatlanib, bir-biriga nisbatan siljiganda mexanik qarşilikning vujudga keliş jarayoni. Ikki jismning bir-biriga tegib turgan sirtlarining özaro ta'sir kuçi — taşki I. kuçi quyidagiça ifodalanadi: FumK=kN, bunda k — işqalanuvçi sirtlarning xossalariga boğliq bölgan I. koeffitsiyenti, N — jismga qöyilgan kuç. Biron jismning boşka jism sirti böylab qanday ha-rakat qilişiga qarab, statik I. yoki tinçlikdagi I. va kinetik I. xillari mavjud.

Gorizontal tekislikda ixtiyoriy yotgan jismga I. kuçi ta'sir qilmaydi. Agar jismni siljitiş uçun unga kuç qöyilsa, I. vujudga keladi. Bir-biriga nisbatan qözğalmas bölgan sirtlar orasidagi I. tinçlikdagi I. deyiladi. Tinçlikdagi I. kuçi har doim jismga uning boşqa jism tegib turgan sir-tiga parallel yönalişda qöyilgan kuç Ğ ga moduli böyiça teng va unga qara-maqarşi yönalgan böladi:

Qattiq jismlarda sirpanib I. va du-malab I. yuz beradi. Bir jism boşqa jism sirtida harakatlanganda hosil böladigan I. kuçiga sirpanib I. kuçi deyiladi; sirpanib I. kuçi jismning tegib turgan boşka jismga nisbatan köçişiga qaramaqarşi yönalgan böladi. Qattiq jismlarning sirpani-şida I. kuçi faqat sirtlarning xossalariga va bosim kuçigagina emas, balki harakat tezligiga ham boğliq böladi. Tezlik ortişi b-n köpinça I. kuçi dastlab keskin kamayadi; söngra yana ösa boşlaydi (rasmga q.). Jismga va uning sirtiga berilgan işlovga bogliq bölgan sirpanib I. koeffitsiyenti, şuningdek, jismning qattiqlik darajasiga boğliq bölgan dumalab I. koeffitsiyenti amalda katta ahami-yatga ega. Sirpaniş yoki dumalaş boşlangunga qadar taş-qi kuçga qarşi ta'sir qilişni stati k I., harakat boşlangandan keyin unga qarşi ta'sir qilişni esa kinetik I. deyiladi. Bir xil şaroitda dumalab I. kuçi sirpanib I. kuçidan sezilarli darajada kiçik böladi. I. kuçini kamaytiriş uçun işqalanuvçi sirtlarning sirpanişini undagi ğildi-raklar, roliklar va şarlarning du-malaşi b-n almaştiriladi (q. Podşipnik).

Qattiq jismlarning quruq sirtlari orasidagi I. ga quruq I. deb ataladi. Qattiq jismlar suyukliklar va gazlarda harakatlanganda ularning turli qatlamlari orasida hosil böladigan va ularning qovuşoqligi (yopişqoqligi) b-n boğliq bölgan suyuq I. ham mavjud. Suyuq I. kuçlari harakat tezligiga mutanosib bölib, u jism töxtaganda nolga aylanadi. Şu sababli, juda kiçik kuç b-n jismni suyuqlikda harakatlantiriş mumkin. Mas, odam suvdagi oğir barjani tayoq uçini suv tu-biga tiraş b-n harakatga keltiradi, biroq yerda bunday yukni u, albatta, qözğata olmaydi.

Köpgina hollarda I. ning foydali tomoni bor. Mac, yöl sirti yaxlagan vaqtda silliq bölganligi uçun yöl sirti b-n piyodalar poyabzalining tagligi yoki transport vositasi ğildiragi orasida I. ning keskin kamayib ketişi piyodalar va transport vositalarining harakatlanişini qiyinlaştirib yuboradi. I. bölmasa qoqilgan mixlar tuşib, rezbali birikmalar böşab qolardi. Ba'zi hollarda I. ning zararli tomonlari ham mavjud. Mas, turli transport vositalari, samolyotlar, suv osti kemalari gorizontal yönalişda özgarmas tezlik b-n harakatlanayotganda I. kuçini yengiş uçun juda köp mikdorda yonilg-i sarf qiladi. Bundan taşqari, I. lar maşina va mexanizmlarning yeyilişiga sabab böladi (ularning f.i.k. ni kamaytiradi). Şuninguçun I. ni kamaytiriş katta iqtisodiy ahamiyatga ega. I. kşarini kamaytirişning eng sa-marali usullaridan biri sirpanib I. ni dumalab I. ga almaştiriş, işqalanuvçi sirtlarni moylaş (bunda I. kuçi 8— 10 marta kamayadi). 2) Içki I. — qattiq, suyuq va gazsimon jismlarda sodir böladigan jarayonlar; bu jarayonlar jismlarning mexanik energiyasini qaytmas içki energiyasiga aylantirib beradi. Qattiq jismlarda içki I. — jism deformatsiyasiga sarflangan energiyaning jism eng katta elastik deformatsiya paytida oladigan içki energiyasiga nisbati b-n aniqlanadi. Bunda içki I. turli usullar b-n (mas, deformatsiya paytida jism t-rasining özgarişi asosida) ölçanadi.