Iskandariya

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 299–300-b. — ziyouz.com

Iskandariya ISKANDARIYA, Aleksandriya — MAP şim.dagi şahar, Iskandariya muhofazasining ma'muriy markazi. Örta dengiz sohilida, Nil daryosi delta-sining ğarbiy qismida. Aholisi 3,4 mln. kişi (1996).

Mil. av. 332—331 y.larda Aleksandr Makedoniyalik qurdirgan, Ptolemey davrida (mil. av. 305 — 30 y.lar) Misr poytaxti bölgan. Antik dunyoning ilmiy va madaniy markazlaridan biri. 1-a.da I. eng katta şaharlardan (Rimdan keyin) bölib, unda taxm. 1 mln. aholi yaşagan. I.da dunyoda eng boy ku-tubxona bölgan [q. Aleksandriya (Iskan-dariya) kutubxonasi]. 7-a.da I.ni arablar egallagan. Qohira ş. qurilgaç (961 y.), I.ning mavqei pasaydi. 1517 y. I. usmonli turklar tasarrufiga ötdi. Muhammad Ali davrida (19-a. boşlari) I.da katta qurilişlar amalga oşirildi; kemasozlik korxonasi qurildi va Mahmudiya kanali qazildi. 1856 y. I. b-n Qohira örtasida t. i. ötkazildi. Angliya Misrni bosib olgaç (1882 i.), I.da çet el banklari, kompaniyalari, vakolatxonalari oçildi; portdan Angliya harbiy kemalari turadigan joy sifatida foydalanildi. Şahar Misr milliy ozodlik harakatlarining (20-a.ning 20—50-y. lari) asosiy markazlaridan biri bölgan.

I. iqtisodiy mavqei jihatidan mamlakatda Qohiradan keyin 2-örinda. Yirik transport va savdo markazi. T. y. va avtomobil yöllari tuguni. MARning asosiy dengiz porti (okean kemalari ham kira oladi); kema katnaydigan Mahmudiya kanali orqali Nil b-n boğlangan. Suvayş ş.dan I.ga Qohira va Tanta orqali neft quvuri ötkazilgan. I. porti orqali mamlakat taşqi savdo yuklarining 80% ötadi (yuk ortib-tuşiriş 20 mln. t). Kema-sozlik va kema remonti, maşinasozlik va metallsozlik, neft, kimyo, sement, radio-texnika, töqimaçilik, oziq-ovqat, kön poyabzal sanoatlari, hunarmandçilik rivojlangan.

I. eski şahar va yangi şahardan iborat. I.ning qad. qismida köçalar töğri törtburçak asosida kesişgan (mil. av. 4-a.da yunon me'mori Deynokrat loyihasi asosida bunyod etilgan); Pompey (yoki Diokletian) kolonnasi deb ataluvçi ustun, nekropollar, katakombalar saqlangan. I. b-n damba (kötarma) orqali tutaştirilgan Faros o.da mil. boşlarida «dunyoning yetti mö'jizasi» dan biri sanalgan minora (mayoq) bölgan (hoz. uning örnida arablar bunyod etgan qal'a qoldiklari bor). I.ning yangi qismida keng köçalar, xuşman-zara dengiz böyi, zamonaviy köp qavatli şinam binolar, savdo muassasalari, dengiz vokzali, masjidlar, qasr-muzeylar (Ras at-Tin, 19-a. boşi; Muntazo saroyi, 20-a. boşi; Muhammad Ali muzeyi, 20-a.), At-Tahrir markaziy maydoni (19-a. 2-yarmi), un-t, ilmiy tadqiqot in-tlari, köplab muzey (jumladan, dengiz muzeyi, nafis san'at muzeyi), Milliy kutubxona va b. bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИСКАНДАРИЯ, Александрия — MAP шим.даги шаҳар, Искандария муҳофазасининг маъмурий маркази. Ўрта денгиз соҳилида, Нил дарёси дельта-сининг ғарбий қисмида. Аҳолиси 3,4 млн. киши (1996).

Мил. ав. 332—331 й.ларда Александр Македониялик қурдирган, Птолемей даврида (мил. ав. 305 — 30 й.лар) Миср пойтахти бўлган. Антик дунёнинг илмий ва маданий марказларидан бири. 1-а.да И. энг катта шаҳарлардан (Римдан кейин) бўлиб, унда тахм. 1 млн. аҳоли яшаган. И.да дунёда энг бой ку-тубхона бўлган [қ. Александрия (Искан-дария) кутубхонаси]. 7-а.да И.ни араблар эгаллаган. Қоҳира ш. қурилгач (961 й.), И.нинг мавқеи пасайди. 1517 й. И. усмонли турклар тасарруфига ўтди. Муҳаммад Али даврида (19-а. бошлари) И.да катта қурилишлар амалга оширилди; кемасозлик корхонаси қурилди ва Маҳмудия канали қазилди. 1856 й. И. б-н Қоҳира ўртасида т. и. ўтказилди. Англия Мисрни босиб олгач (1882 и.), И.да чет эл банклари, компаниялари, ваколатхоналари очилди; портдан Англия ҳарбий кемалари турадиган жой сифатида фойдаланилди. Шаҳар Миср миллий озодлик ҳаракатларининг (20-а.нинг 20—50-й. лари) асосий марказларидан бири бўлган.

И. иқтисодий мавқеи жиҳатидан мамлакатда Қоҳирадан кейин 2-ўринда. Йирик транспорт ва савдо маркази. Т. й. ва автомобиль йўллари тугуни. МАРнинг асосий денгиз порти (океан кемалари ҳам кира олади); кема катнайдиган Маҳмудия канали орқали Нил б-н боғланган. Сувайш ш.дан И.га Қоҳира ва Танта орқали нефть қувури ўтказилган. И. порти орқали мамлакат ташқи савдо юкларининг 80% ўтади (юк ортиб-тушириш 20 млн. т). Кема-созлик ва кема ремонти, машинасозлик ва металлсозлик, нефть, кимё, цемент, радио-техника, тўқимачилик, озиқ-овқат, кўн пойабзал саноатлари, ҳунармандчилик ривожланган.

И. эски шаҳар ва янги шаҳардан иборат. И.нинг қад. қисмида кўчалар тўғри тўртбурчак асосида кесишган (мил. ав. 4-а.да юнон меъмори Дейнократ лойиҳаси асосида бунёд этилган); Помпей (ёки Диоклетиан) колоннаси деб аталувчи устун, некрополлар, катакомбалар сақланган. И. б-н дамба (кўтарма) орқали туташтирилган Фарос о.да мил. бошларида «дунёнинг етти мўъжизаси» дан бири саналган минора (маёқ) бўлган (ҳоз. унинг ўрнида араблар бунёд этган қалъа қолдиклари бор). И.нинг янги қисмида кенг кўчалар, хушман-зара денгиз бўйи, замонавий кўп қаватли шинам бинолар, савдо муассасалари, денгиз вокзали, масжидлар, қаср-музейлар (Рас ат-Тин, 19-а. боши; Мунтазо саройи, 20-а. боши; Муҳаммад Али музейи, 20-а.), Ат-Таҳрир марказий майдони (19-а. 2-ярми), ун-т, илмий тадқиқот ин-тлари, кўплаб музей (жумладан, денгиз музейи, нафис санъат музейи), Миллий кутубхона ва б. бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.