Islandiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 304–307-b. — ziyouz.com
Islandiya (Island), Islandiya Respublikasi (Lydveldid Island) — Atlantika okeanining şim. qismidagi Islandiya o.da joylaşgan davlat. Mayd. 103 ming km2. Aholisi 278 ming kişi (2001). Ma'muriy jihatdan 23 okrug (sisla)ga, ular esa jamoalarga bulinadi. Poytaxti — Reykyavik ş.
Davlat tuzumi. I. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1944 y. 17 iyunda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (1996 y. dan Olavur Ragnar Grimsson), u aholi tomonidan töğri saylov yöli b-n 4-y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi qokimiyatni prezident b-n alting (bir palatali parlament) birgalikda amalga oşiradi. Ijroçi hokimiyatni ham prezident amalga oşiradi va hukumatni tayinlaydi.
Tabiati. I. qirğoği jan.da tekis, qolgan qirğoklari yirik qöltiq va fiordlar b-n parçalangan. Yer yuzasining köp qismi vulkanlardan xreil bölgan plato. Bal. 800 m li toğ massivlari va 200 ta vulkan (30 tasi xarakatda) bor. Maşhurlari: Gekla, Laki, Askya va Xvannadalsxnukur (baland nuqtasi 2119 m). I. hududining 6 %i lava dalalaridan iborat. Sohilda pasttekisliklar bor. Tez-tez zilzila bölib turadi. Şpat, oltingugurt, torf, lignit va b. konlar (issiq suvli, bugli, ma'danli buloklar va geyzerlar) mavjud. Iqlimi subarktika, dengiz ikli-mi, Golfstrimning ta'siri kuçli. Sohilida yanv.ning örtaça t-rasi — 1, —3°, iyulniki 9, 1G. Yillik yoğin 500—4000 mm. I.ning markaziy qismlarida qişda 5 oygaça qor erimaydi. I. maydonining 11,8 ming km2 muzlik. Yiriklari: Vatnayyokudl (mayd. 8400 km2, qalinligi 1000 m) va b. Daryolari qisqa, serostona, qor va muzliklardan töyinadi, gidroenergiya resurslariga boy. Köl köp. Sohillarda serunum torfliçim, içkarilarda tog arktika tuproqlari uçraydi. Ösimligi kam, jami 400 tur kjsak ösimlik bor. I. hududining 2/3 qismi mox va lişaynikli toşloq. Lava dalalarida heç narsa ösmaydi. Katta maydonlar torfli botqoqlik va ötloq. Kiçikroq oq qayin örmonlari saklangan. Qutb tulkisi, siçqonsimonlar, şim. buğusi, norka, morj, tyulen, baliqçi quşlar, baliqlar, kitlar bor. Milliy boğlari (Tingvedlir, Mivati-oç-Lax-sau, Skaftafedl, Yekyul-Saurgl-yurvyur) va qöriqxonalar bor.
Aholisining 99 % islandlar. Qolgan qismi nemis, norveg va danlar. Rasmiy til — island tili. Dindor aholining 93 % protestant (lyuteran). Aholining 91 % şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Reykyavik, Koupa-vogur, Akureyri.
Tarixi. I. hududiga taxm. 870 y.dan odamlar köçib kelib, kimsasiz orolni özlaştira boşlaganlar. Ularning köpçiligi norveglar bölgan. Skandinaviyaning boşqa mamlakatlari, jumladan, Şvetsiyadan kelganlar ham bor edi. Ular mamlakatni Island — Muzlar mamlakati deb atadilar. 11-a. oxiriga kelib bu yerdagi q.x. xonadonlari 4,5 mingga yetdi. Yaylov çorvaçiligi, dengiz ovi aholining asosiy maşğuloti edi. Dengiz sayyohligi rivojlanib, 10-a.ning 80-y. larida islandlar Grenlan-diyani kaşf qildilar va taxm. 1000 y.da Şim. Amerikaga yetib bordilar. I.ga köçib kelgan kişilar tomonidan tuzilgan Xalq majlisi — alting 930 y.da özining birinçi yiğilişini ötkazdi. Orolning taşqi dunyodan ajralganligi, xöjalik turmuşining öziga xos xususiyatlari tufayli bu yerdagi uruğçilik munosabatlari uzoq vaqtgaça saklanib qoldi. 13-a. gaça si-yosiy hokimiyat xalqdan butunlay ajralmagan edi, oddiy erkin kişilar — bondlar asosiy ijtimoiy qatlam bölgan. I. tarixining şu davri adabiyotda «Xalq hokimiyati davri» deb yuri-tiladi. Örta asrlarga kelib yakka q.x. xonadoni asosiy xöjalik va boşlanğ-iç jamoat yaçeykasiga aylandi. Ammo 1262—64 y.larda I.ning asilzodalari örtasidagi içki nizolardan foydalangan Norvegiya davlati uni öziga böy-sundirib oldi, 1380 y.dan esa u (Norvegiya ham) Daniya b-n uniya (ittifoq) da bölgan. 1397 y.dan Kalmar ittifoqi tarkibida. 1537 y.dan yana Daniya qara-moğida.
19-a. 2-yarmidan island millatining taşkil topişi natijasida mustaqillik uçun kuraş kuçaydi. 1874—1903 y.lari I. ba'zi muxtor huquklarga ega böldi. 1-jahon uruşi davrida I.ning Daniyaga qaramligi zaiflaşdi. I.ning AQŞ va Buyuk Britaniya b-n iqtisodiy hamda siyosiy munosabatlari kuçaydi. Ozodlik kuraşi avj olgaç, Daniya I.ni Daniya-I. uniyasi b-n çeklangan mustaqil davlat deb tan oldi (1918). I.ning doimiy betarafligi e'lon qilindi. 1944 y. maydagi referendum natijasida I. xalqi Daniya b-n uniyani bekor qildi va şu yil 17 iyunda I. Respublika deb e'lon qilindi.
I. — 1946 y. dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1997 y. 25 sent.da örnatgan. Milliy bayrami — 17 iyun — Mustaqillik kuni (1944).
Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Xalq ittifoqi partiyasi, 1968 y. tuzilgan; Mustaqillik partiyasi, 1929 y. taşkil etilgan; Taraqqiyot partiyasi, 1916 y. tuzilgan; «Xalq uyğonişi» siyosiy birlaşmasi, 1944 y.da asos solingan; I. sotsal-demokratik partiyasi, 1916 y. taşkil topgan; Birlaşgan söllar bloki, 1999 y.da tuzilgan. I. kasaba uyuşmalari birlaşmasi 1916 y. tuzilgan, Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi a'zosi.
Xöjaligi. I. — industrial-agrar mamlakat. Baliqçilik, energetika, sement, alyuminiy i.ç., metallsozlik rivojlangan.
Sanoatida baliq ovlaş va uni qayta işlaş yetakçi örinda. Mehnatga layoqatli aholining 12% şu tarmoqda band bölib, yalpi içki mahsulotning 20% va xorijiy valyuta tuşumining salkam 80% ni ta'minlaydi. Yiliga 1,5 mln. tonnaga yaqin baliq ovlanadi. Baliq ovlaş flotida 1 mingdan or-tiq kema bor. Asosiy baliq mahsulotlari: muzlatilgan, quritilgan va tuzlangan baliq, baliq yoği, baliq uni.
I.da sanoat ahamiyatiga ega bölgan foydali qazilma va xom aşyo zaxiralari yöq. Alyuminiy (çetdan keltirilgan xom aşyo asosida), ferrosilitsiy, diatomit, azotli öğit işlab çiqaradigan bir neça korxona bor. Baliq ovlaş kemalarini ta'mirlaydigan va yangilarini işlab çiqaradigan kemasozlik korxonalari mavjud. Lok-böyoq, çarmpoyabzal, töqimaçilik sanoati, trikotaj va mebel i.ç. rivojlangan. Yiliga örtaça 4,4 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi işlab çiqariladi. Turar joy va issiqxonalarni isitiş uçun qaynoq buloq suvlaridan foydalaniladi. Aholi jon boşiga elektr energiyadan foydalanişda dunyoda oldingi örinlardan birida turadi. Key-ingi yillarda boy tabiiy resurslarga ega bölgan Arktikada hamkorlik qilişga I. katta e'tibor bera boşladi. U mazkur mintaqada atrof muhitni muhofaza qilişga, uni iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan barqaror rivojlantirişga kömaklaşuvçi Arktika ken-gaşiga a'zo bölib kirgan.
Qişloq xöjaligi uçun yaroqli yerlar butun mamlakat hududining 14% ni taşkil etadi. Iqtisodiy faol aholining 9,5% agrosanoat majmuida band. Kiçik fermerlar köp. Yetakçi tarmoği qöyçilik va sut çorvaçiligidir, qoramol, yilqi ham boqiladi. Yem-xaşak, kartoşka, issikxonalarda sab-zavot yetiştiriladi.
I.da dengiz transporti yetakçi. Avtomobil yöllari uz. 10530 km. T. y. yöq. Asosiy dengiz portlari: Reykyavik, Akureyri. Aviatsiya transporti katta ahamiyatga ega. Çet el sayyohligi rivojlangan: yiliga 190 mingga yaqin sayyoh kelib-ketadi.
I. çetga baliq va baliq mahsulotlari, rangli metallar, qöy göşti va te-risi, jun çiqaradi, çetdan transport vositalari, neft va neft maxsulotlari oladi. I.ning taşki savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: AQŞ, Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Skandinaviya mamlakatlari. Pul birligi — island kronasi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. I. da 6 yoşdan 16 yoşgaça bölgan bolalar uçun 10 yillik majburiy boşlanğiç ta'lim, 16 yoşdagi bolalar uçun 3 yillik örta ta'lim joriy etilgan. Oliy ta'lim ti-zimida 5 un-t, jumladan, Reykyavik un-ti, 11 ixtisoslaşgan in-t bor.
Reykyavikda Milliy kutubxona, xalq kutubxonasi, I. milliy muzeyi, Tabiiyot tarixi muzeyi va Davlat badiiy galereyasi mavjud. Eng yirik ilmiy muassasa Reykyavik unti huzuridagi ilmiy tadqiqotlar in-ti (1937) dir. Unda baliqçilik xöjaligi, q.x. fanlari va b. bölimlar bor. Un-t xuzurida bakteriologiya va patologiya in-tlari ham mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. I.da bir qança gaz. va jur. lar naşr etiladi. Yiriklari: «Altidubladid» («Xalq, gazetasi», kundalik gaz., 1919 y.dan) , «Altidumadu-rini» («Sotsial-demokrat», haftalik gaz., 1931 y.dan), «Vikan» («Hafta», 2 haftada çiqadigan bezakli jur., 1938 y.dan) «Vinnan» («Mehnat», oylik jur., 1943 y.dan), «Morgunbladid» («Tonggi gazeta», kundalik mustaqil gaz., 1913 y.dan), «Toudvilinn» («Xalq erki», kundalik gaz., 1936 y.dan). I. davlat radioeşittiriş va televideniye xizmati mavjud; radioeşittiriş 1930 i., televideniye 1966 y. taşkil etilgan.
Adabiyeti tarixida saga (xalq, dostonlari) yetakçi janr bölgan. Norvegiya va Daniya hukmronligi davrida I. mada-niyati tuşkunlikka uçrasada, diniy qöşiqlar qatorida qahramonlik qöşiqlari ham yaratildi. 18-a.dava 19-a. boşlarida I. adabiyotida jonlaniş yuz berdi. B. Torarensen, Y. Xadlgrimsson romantizmning yirik vakillari sifatida maydonga çiqişdi. T. Erlingsson, G. Paulsson kabi şoir va adiblar ijodi realistik ruh b-n suğorilgan. X. K. Laksness island mehnatkaşlarining erk uçun kuraşini tasvirladi. 20-a. boşlarida dramaturgiya rivojlandi. Hoz. zamon adabiyeti taraqqiyotida maşhur hajvçi şoir S. Steynar, hikoyanavis X. Stefaunsson, lirik romanlar muallifi O. Y. Sigurdsson, dramaturg A. Bogason va b.ning roli katta.
Me'morligi va tasviriy san'ati 11 — 13-a.lardan rivojlana boşladi. Bu davrda kitob miniatyurasi, yoğoç öymakorligi san'ati rivoj topdi. Islandlarning turar joylari langxus («uzun uy») deb atalgan. Yonma-yon joylaştirilgan bu uylar yerni çuqur öyib çim va torf bloklardan kurilgan. Imorat-bop yoğoç çetdan keltirilgan. 18-a.ör-talarida Xoular va Reykyavikda toşdan soborlar qurildi. 19-a.da keltirilgan yoğoç, tuf, bazalt, temirdan 2—3 qavatli uylarni quriş urf böldi. 1920- y.lar me'morligiga zamonaviy şakllar, konstruksiyalar (yaxlit temir-beton, pölat sinç) joriy etila boşladi. Keyingi yillarda Reykyavik va Akureyri ş.larida 4—5 qavatli uylar, ma'muriy, jamoat binolari daniyaliklar ta'sirida modern uslu-bida barpo etildi. Sigurdur Gudmund-sson, Gudyoun Samuelsson, Sigvaddi Tordarson kabi me'morlar yetişib çik,-di (Reykyavikdagi milliy teatr bino-si, 1928—32, Tibbiy markaz, 1946—50 va b.).
Tasviriy san'at ijodkorlari mustamlakaçilik zulmi ostida xam qad. naqqoşlik, öymakorlik an'analarini davom ettirdilar. 19-a.da milliy ozodlik kuraşi kuçayişi b-n I.da rassomlik san'ati — portret (Sigurdur Gudmundsson) va manzara (Tourarini Torlauxsson, Ausgrimur Younsson) janri rivoj topdi. Rassomlar ijodida I.ning yov-voyi, bokira tabiati qiyofasi milliy uyğoniş ramzi sifatida ifodalandi. 20-a.da Kyarval izğirin şimol tabiatini, Gudmundur Torsteynsson xalq ertaklari va afsonalari qahramonlarini, Kristin Younsdouttir, Gunlyoygur Şkeving esa mehnatkaş xalq turmuşini tasvirladilar. Hay-kaltaroşlardan Eynar Younsson, Aus-mundur Sveynsson va b. island xalqining tarixi, hayoti va folklori mav-zularini haqqoniy gavdalantirdilar. Hoz. zamon rassomçiligida realistik an'analar b-n birga modern oqimi ham yoyilgan. Xalq amaliy san'ati turlari (öymakorlik, kaştaçilik va b.) rivojlangan.
Musiqasi. An'anaviy musiqasi, asosan, diniy aytimlari (grigorian, keyinçalik protestant xoralp) hamda xalq (qaxramonlik mavzuidagi rimur, raqsbop vikivaki) qöşiqlaridan ibo-rat. Xalq çolğularidan torli-kamonli langşpil va fidla sozlari mavjud. I. professional musiqasi 19-a. oxiridan tez rivojlana boşladi. Unga milliy madhiya muallifi kompozitor S. Svey-nbyornsson asos soldi. U orkestr, fortepiano va skripka uçun asarlar, kantata, balladalar yozdi. 20-a.da Yevropa konservatoriyalarida ta'lim olgan kompozitorlar island folklori asosida milliy musiqa yaratişga harakat qildilar. Kompozitorlardan P. Iso-ulfsson, Y. Leyfs, E. Torodsen, Y. Torarinsson, xonandalardan G. Simonar, S. Islandi, pianinoçi A. Beyte-nensson va b. maşhur. Reykyavikda Oliy musiqa maktabi, I. davlat sim-fonik orkestri, musiqa döstlari ja-miyati, Kamer musikasi klubi, Jaz klubi va b. bor. Akureyri, Akranes, Xabnarfordur va b. şaharlarda ham musiqa jamiyatlari mavjud.
Teatri. Skaldlar şe'riyati va qad. xalq dostonlarida teatr san'ati unsurlari bölgan. 1720 y.dan Skaulxoltdagi lotin maktabi dastlabki teatr tomoşalarini körsata boşladi. Bu teatr 1799 y.da Reykyavikka köçdi va 19-a. ning 2-yarmigaça teatr madaniyatining markazi böldi. Dramaturg S. Pyetursson 18-a. 2-yarmi va 19-a. boşlaridagi island teatrining yirik arboblaridan edi. 19-a. 2-yarmidan havaskorlik teatr tögaraklari tuzilib, M. Yoxumsson va I. Eynarsson pyesalari sahnalaştirildi. 1897 y.da taşkil topgan Reykyavik teatr jamiyati professional teatr ga asos soldi. I. dramaturglarining pyesalari, şuningdek, V. Şekspir, F. Şiller asarlari sahnalaştirildi. 1950 y. milliy teatr taşkil etildi. J. Verdi operalari, I. Ştraus operettalari va F. Lou baletlari teatr sahnasidan örin oldi. Reykyavik va b. şaharlarda bir neça yarim professional truppalar mavjud. I. Bore, L. Paulsson, X. Byornsson, K. Keld, X. Skulasson kabilar I. ning eng yaxşi rej. va aktyorlaridir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИСЛАНДИЯ (Island), Исландия Республикаси (Lydveldid Island) — Атлантика океанининг шим. қисмидаги Исландия о.да жойлашган давлат. Майд. 103 минг км2. Аҳолиси 278 минг киши (2001). Маъмурий жиҳатдан 23 округ (сисла)га, улар эса жамоаларга булинади. Пойтахти — Рейкьявик ш.
Давлат тузуми. И. — республика. Амалдаги конституцияси 1944 й. 17 июнда қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (1996 й. дан Олавур Рагнар Гримссон), у аҳоли томонидан тўғри сайлов йўли б-н 4-й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи қокимиятни президент б-н альтинг (бир палатали парламент) биргаликда амалга оширади. Ижрочи ҳокимиятни ҳам президент амалга оширади ва ҳукуматни тайинлайди.
Табиати. И. қирғоғи жан.да текис, қолган қирғоклари йирик қўлтиқ ва фиордлар б-н парчаланган. Ер юзасининг кўп қисми вулканлардан хреил бўлган плато. Бал. 800 м ли тоғ массивлари ва 200 та вулкан (30 таси харакатда) бор. Машҳурлари: Гекла, Лаки, Аскья ва Хваннадальсхнукур (баланд нуқтаси 2119 м). И. ҳудудининг 6 %и лава далаларидан иборат. Соҳилда пасттекисликлар бор. Тез-тез зилзила бўлиб туради. Шпат, олтингугурт, торф, лигнит ва б. конлар (иссиқ сувли, бугли, маъданли булоклар ва гейзерлар) мавжуд. Иқлими субарктика, денгиз икли-ми, Гольфстримнинг таъсири кучли. Соҳилида янв.нинг ўртача т-раси — 1, —3°, июлники 9, 1Г. Йиллик ёғин 500—4000 мм. И.нинг марказий қисмларида қишда 5 ойгача қор эримайди. И. майдонининг 11,8 минг км2 музлик. Йириклари: Ватнайёкудль (майд. 8400 км2, қалинлиги 1000 м) ва б. Дарёлари қисқа, серостона, қор ва музликлардан тўйинади, гидроэнергия ресурсларига бой. Кўл кўп. Соҳилларда серунум торфличим, ичкариларда тог арктика тупроқлари учрайди. Ўсимлиги кам, жами 400 тур кжсак ўсимлик бор. И. ҳудудининг 2/3 қисми мох ва лишайникли тошлоқ. Лава далаларида ҳеч нарса ўсмайди. Катта майдонлар торфли ботқоқлик ва ўтлоқ. Кичикроқ оқ қайин ўрмонлари сакланган. Қутб тулкиси, сичқонсимонлар, шим. буғуси, норка, морж, тюлень, балиқчи қушлар, балиқлар, китлар бор. Миллий боғлари (Тингведлир, Мивати-оч-Лах-сау, Скафтафедль, Йекюль-Саургль-юрвюр) ва қўриқхоналар бор.
Аҳолисининг 99 % исландлар. Қолган қисми немис, норвег ва данлар. Расмий тил — исланд тили. Диндор аҳолининг 93 % протестант (лютеран). Аҳолининг 91 % шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Рейкьявик, Коупа-вогур, Акурейри.
Тарихи. И. ҳудудига тахм. 870 й.дан одамлар кўчиб келиб, кимсасиз оролни ўзлаштира бошлаганлар. Уларнинг кўпчилиги норвеглар бўлган. Скандинавиянинг бошқа мамлакатлари, жумладан, Швециядан келганлар ҳам бор эди. Улар мамлакатни Island — Музлар мамлакати деб атадилар. 11-а. охирига келиб бу ердаги қ.х. хонадонлари 4,5 мингга етди. Яйлов чорвачилиги, денгиз ови аҳолининг асосий машғулоти эди. Денгиз сайёҳлиги ривожланиб, 10-а.нинг 80-й. ларида исландлар Гренлан-дияни кашф қилдилар ва тахм. 1000 й.да Шим. Америкага етиб бордилар. И.га кўчиб келган кишилар томонидан тузилган Халқ мажлиси — альтинг 930 й.да ўзининг биринчи йиғилишини ўтказди. Оролнинг ташқи дунёдан ажралганлиги, хўжалик турмушининг ўзига хос хусусиятлари туфайли бу ердаги уруғчилик муносабатлари узоқ вақтгача сакланиб қолди. 13-а. гача си-ёсий ҳокимият халқдан бутунлай ажралмаган эди, оддий эркин кишилар — бондлар асосий ижтимоий қатлам бўлган. И. тарихининг шу даври адабиётда «Халқ ҳокимияти даври» деб юри-тилади. Ўрта асрларга келиб якка қ.х. хонадони асосий хўжалик ва бошланғ-ич жамоат ячейкасига айланди. Аммо 1262—64 й.ларда И.нинг асилзодалари ўртасидаги ички низолардан фойдаланган Норвегия давлати уни ўзига бўй-сундириб олди, 1380 й.дан эса у (Норвегия ҳам) Дания б-н уния (иттифоқ) да бўлган. 1397 й.дан Кальмар иттифоқи таркибида. 1537 й.дан яна Дания қара-моғида.
19-а. 2-ярмидан исланд миллатининг ташкил топиши натижасида мустақиллик учун кураш кучайди. 1874—1903 й.лари И. баъзи мухтор ҳуқукларга эга бўлди. 1-жаҳон уруши даврида И.нинг Данияга қарамлиги заифлашди. И.нинг АҚШ ва Буюк Британия б-н иқтисодий ҳамда сиёсий муносабатлари кучайди. Озодлик кураши авж олгач, Дания И.ни Дания-И. унияси б-н чекланган мустақил давлат деб тан олди (1918). И.нинг доимий бетарафлиги эълон қилинди. 1944 й. майдаги референдум натижасида И. халқи Дания б-н унияни бекор қилди ва шу йил 17 июнда И. Республика деб эълон қилинди.
И. — 1946 й. дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1997 й. 25 сент.да ўрнатган. Миллий байрами — 17 июнь — Мустақиллик куни (1944).
Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Халқ иттифоқи партияси, 1968 й. тузилган; Мустақиллик партияси, 1929 й. ташкил этилган; Тараққиёт партияси, 1916 й. тузилган; «Халқ уйғониши» сиёсий бирлашмаси, 1944 й.да асос солинган; И. соцал-демократик партияси, 1916 й. ташкил топган; Бирлашган сўллар блоки, 1999 й.да тузилган. И. касаба уюшмалари бирлашмаси 1916 й. тузилган, Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерацияси аъзоси.
Хўжалиги. И. — индустриал-аграр мамлакат. Балиқчилик, энергетика, цемент, алюминий и.ч., металлсозлик ривожланган.
Саноатида балиқ овлаш ва уни қайта ишлаш етакчи ўринда. Меҳнатга лаёқатли аҳолининг 12% шу тармоқда банд бўлиб, ялпи ички маҳсулотнинг 20% ва хорижий валюта тушумининг салкам 80% ни таъминлайди. Йилига 1,5 млн. тоннага яқин балиқ овланади. Балиқ овлаш флотида 1 мингдан ор-тиқ кема бор. Асосий балиқ маҳсулотлари: музлатилган, қуритилган ва тузланган балиқ, балиқ ёғи, балиқ уни.
И.да саноат аҳамиятига эга бўлган фойдали қазилма ва хом ашё захиралари йўқ. Алюминий (четдан келтирилган хом ашё асосида), ферросилиций, диатомит, азотли ўғит ишлаб чиқарадиган бир неча корхона бор. Балиқ овлаш кемаларини таъмирлайдиган ва янгиларини ишлаб чиқарадиган кемасозлик корхоналари мавжуд. Лок-бўёқ, чармпойабзал, тўқимачилик саноати, трикотаж ва мебель и.ч. ривожланган. Йилига ўртача 4,4 млрд. кВт-соат электр энергияси ишлаб чиқарилади. Турар жой ва иссиқхоналарни иситиш учун қайноқ булоқ сувларидан фойдаланилади. Аҳоли жон бошига электр энергиядан фойдаланишда дунёда олдинги ўринлардан бирида туради. Кей-инги йилларда бой табиий ресурсларга эга бўлган Арктикада ҳамкорлик қилишга И. катта эътибор бера бошлади. У мазкур минтақада атроф муҳитни муҳофаза қилишга, уни иқтисодий ва ижтимоий жиҳатдан барқарор ривожлантиришга кўмаклашувчи Арктика кен-гашига аъзо бўлиб кирган.
Қишлоқ хўжалиги учун яроқли ерлар бутун мамлакат ҳудудининг 14% ни ташкил этади. Иқтисодий фаол аҳолининг 9,5% агросаноат мажмуида банд. Кичик фермерлар кўп. Етакчи тармоғи қўйчилик ва сут чорвачилигидир, қорамол, йилқи ҳам боқилади. Ем-хашак, картошка, иссикхоналарда саб-завот етиштирилади.
И.да денгиз транспорти етакчи. Автомобиль йўллари уз. 10530 км. Т. й. йўқ. Асосий денгиз портлари: Рейкьявик, Акурейри. Авиация транспорти катта аҳамиятга эга. Чет эл сайёҳлиги ривожланган: йилига 190 мингга яқин сайёҳ келиб-кетади.
И. четга балиқ ва балиқ маҳсулотлари, рангли металлар, қўй гўшти ва те-риси, жун чиқаради, четдан транспорт воситалари, нефть ва нефть махсулотлари олади. И.нинг ташки савдо-сотиқдаги асосий мижозлари: АҚШ, Буюк Британия, Германия, Франция, Скандинавия мамлакатлари. Пул бирлиги — исланд кронаси.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. И. да 6 ёшдан 16 ёшгача бўлган болалар учун 10 йиллик мажбурий бошланғич таълим, 16 ёшдаги болалар учун 3 йиллик ўрта таълим жорий этилган. Олий таълим ти-зимида 5 ун-т, жумладан, Рейкьявик ун-ти, 11 ихтисослашган ин-т бор.
Рейкьявикда Миллий кутубхона, халқ кутубхонаси, И. миллий музейи, Табииёт тарихи музейи ва Давлат бадиий галереяси мавжуд. Энг йирик илмий муассаса Рейкьявик унти ҳузуридаги илмий тадқиқотлар ин-ти (1937) дир. Унда балиқчилик хўжалиги, қ.х. фанлари ва б. бўлимлар бор. Ун-т хузурида бактериология ва патология ин-тлари ҳам мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. И.да бир қанча газ. ва жур. лар нашр этилади. Йириклари: «Альтидубладид» («Халқ, газетаси», кундалик газ., 1919 й.дан) , «Альтидумаду-рини» («Социал-демократ», ҳафталик газ., 1931 й.дан), «Викан» («Ҳафта», 2 ҳафтада чиқадиган безакли жур., 1938 й.дан) «Виннан» («Меҳнат», ойлик жур., 1943 й.дан), «Моргунбладид» («Тонгги газета», кундалик мустақил газ., 1913 й.дан), «Тьоудвильинн» («Халқ эрки», кундалик газ., 1936 й.дан). И. давлат радиоэшиттириш ва телевидение хизмати мавжуд; радиоэшиттириш 1930 и., телевидение 1966 й. ташкил этилган.
Адабиети тарихида сага (халқ, достонлари) етакчи жанр бўлган. Норвегия ва Дания ҳукмронлиги даврида И. мада-нияти тушкунликка учрасада, диний қўшиқлар қаторида қаҳрамонлик қўшиқлари ҳам яратилди. 18-а.дава 19-а. бошларида И. адабиётида жонланиш юз берди. Б. Тораренсен, Й. Хадльгримссон романтизмнинг йирик вакиллари сифатида майдонга чиқишди. Т. Эрлингссон, Г. Паульссон каби шоир ва адиблар ижоди реалистик руҳ б-н суғорилган. X. К. Лакснесс исланд меҳнаткашларининг эрк учун курашини тасвирлади. 20-а. бошларида драматургия ривожланди. Ҳоз. замон адабиети тараққиётида машҳур ҳажвчи шоир С. Стейнар, ҳикоянавис X. Стефаунссон, лирик романлар муаллифи О. Й. Сигурдссон, драматург А. Богасон ва б.нинг роли катта.
Меъморлиги ва тасвирий санъати 11 — 13-а.лардан ривожлана бошлади. Бу даврда китоб миниатюраси, ёғоч ўймакорлиги санъати ривож топди. Исландларнинг турар жойлари лангхус («узун уй») деб аталган. Ёнма-ён жойлаштирилган бу уйлар ерни чуқур ўйиб чим ва торф блоклардан курилган. Иморат-боп ёғоч четдан келтирилган. 18-а.ўр-таларида Хоулар ва Рейкьявикда тошдан соборлар қурилди. 19-а.да келтирилган ёғоч, туф, базальт, темирдан 2—3 қаватли уйларни қуриш урф бўлди. 1920- й.лар меъморлигига замонавий шакллар, конструкциялар (яхлит темир-бетон, пўлат синч) жорий этила бошлади. Кейинги йилларда Рейкьявик ва Акурейри ш.ларида 4—5 қаватли уйлар, маъмурий, жамоат бинолари данияликлар таъсирида модерн услу-бида барпо этилди. Сигурдур Гудмунд-ссон, Гудйоун Самуэльссон, Сигвадди Тордарсон каби меъморлар етишиб чик,-ди (Рейкьявикдаги миллий театр бино-си, 1928—32, Тиббий марказ, 1946—50 ва б.).
Тасвирий санъат ижодкорлари мустамлакачилик зулми остида хам қад. наққошлик, ўймакорлик анъаналарини давом эттирдилар. 19-а.да миллий озодлик кураши кучайиши б-н И.да рассомлик санъати — портрет (Сигурдур Гудмундссон) ва манзара (Тоурарини Торлаухссон, Аусгримур Йоунссон) жанри ривож топди. Рассомлар ижодида И.нинг ёв-войи, бокира табиати қиёфаси миллий уйғониш рамзи сифатида ифодаланди. 20-а.да Кьярваль изғирин шимол табиатини, Гудмундур Торстейнссон халқ эртаклари ва афсоналари қаҳрамонларини, Кристин Йоунсдоуттир, Гунлёйгур Шкевинг эса меҳнаткаш халқ турмушини тасвирладилар. Ҳай-калтарошлардан Эйнар Йоунссон, Аус-мундур Свейнссон ва б. исланд халқининг тарихи, ҳаёти ва фольклори мав-зуларини ҳаққоний гавдалантирдилар. Ҳоз. замон рассомчилигида реалистик анъаналар б-н бирга модерн оқими ҳам ёйилган. Халқ амалий санъати турлари (ўймакорлик, каштачилик ва б.) ривожланган.
Мусиқаси. Анъанавий мусиқаси, асосан, диний айтимлари (григориан, кейинчалик протестант хоралп) ҳамда халқ (қахрамонлик мавзуидаги римур, рақсбоп викиваки) қўшиқларидан ибо-рат. Халқ чолғуларидан торли-камонли лангшпиль ва фидла созлари мавжуд. И. профессионал мусиқаси 19-а. охиридан тез ривожлана бошлади. Унга миллий мадҳия муаллифи композитор С. Свей-нбьёрнссон асос солди. У оркестр, фортепиано ва скрипка учун асарлар, кантата, балладалар ёзди. 20-а.да Европа консерваторияларида таълим олган композиторлар исланд фольклори асосида миллий мусиқа яратишга ҳаракат қилдилар. Композиторлардан П. Исо-ульфссон, Й. Лейфс, Э. Тородсен, Й. Тораринссон, хонандалардан Г. Симонар, С. Исланди, пианиночи А. Бейте-ненссон ва б. машҳур. Рейкьявикда Олий мусиқа мактаби, И. давлат сим-фоник оркестри, мусиқа дўстлари жа-мияти, Камер мусикаси клуби, Жаз клуби ва б. бор. Акурейри, Акранес, Хабнарфьордур ва б. шаҳарларда ҳам мусиқа жамиятлари мавжуд.
Театри. Скальдлар шеърияти ва қад. халқ достонларида театр санъати унсурлари бўлган. 1720 й.дан Скаульхольтдаги лотин мактаби дастлабки театр томошаларини кўрсата бошлади. Бу театр 1799 й.да Рейкьявикка кўчди ва 19-а. нинг 2-ярмигача театр маданиятининг маркази бўлди. Драматург С. Пьетурссон 18-а. 2-ярми ва 19-а. бошларидаги исланд театрининг йирик арбобларидан эди. 19-а. 2-ярмидан ҳаваскорлик театр тўгараклари тузилиб, М. Йохумссон ва И. Эйнарссон пьесалари саҳналаштирилди. 1897 й.да ташкил топган Рейкьявик театр жамияти профессионал театр га асос солди. И. драматургларининг пьесалари, шунингдек, В. Шекспир, Ф. Шиллер асарлари саҳналаштирилди. 1950 й. миллий театр ташкил этилди. Ж. Верди опералари, И. Штраус оперетталари ва Ф. Лоу балетлари театр саҳнасидан ўрин олди. Рейкьявик ва б. шаҳарларда бир неча ярим профессионал труппалар мавжуд. И. Bore, Л. Паульссон, X. Бьёрнссон, К. Кельд, X. Скулассон кабилар И. нинг энг яхши реж. ва актёрларидир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.