Islom atlasi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 315–316-b. — ziyouz.com
Islom atlasi — 10-a.da tuzilgan geografik xaritalar majmui. Yevropa ilmiy adabiyotlarida «Islom atlasi» nomini olgan. Uning asosini «Al-masolik va-l-mamolik» («Yöllar va mamlakatlar») mavzusi böyiça arab tilida yozilgan tavsifiy-geografik asarlar tarkibidagi xaritalar taşkil qiladi. I. a.da 21 xarita bölib, ular quyidagi tartibda joylaştirilgan: dunyoning doiraviy xaritasi, Arabiston, Fors dengizi, Mağrib, Misr, Şom, Rum dengizi, al-Jazira, Iroq, Xuziston, Fors, Kirmon, Sind, Armaniston (Arron va Ozarbayjon b-n birga), Jibol, Gilon (Tabariston b-n birga), Xazar dengizi, Fors çuli, Sijiston, Huroson, Movarounnahr).
I. a.dagi xaritalar dastlab örtaosiyolik maşhur olim Abu Zayd ibn Saxl Balxiy (850—934)ning «Suvar al-akolim» («Iqlimlar surati») geografik asarida berilgan. Uni Istaxriy Abu Ishoq al-Forisiy (850—934) qayta işlab, xaritalarga ham ança yangi ma'lumotlar kiritdi. Istaxriyning mazkur asari fanda «Kitob masolik al-mamolik», («Yöllar va mamlakatlar kitobi») nomi b-n ma'lum; nusxalari juda köp, jahonning turli kutubxonalariga tarqalgan. Forsça tarjimalari ham ançagina. Şu sababdan Abu Zayd Balxiy va al-Istaxriy asarlari dastlab fors tilida yozilgan, degan xulosalarham mavjud. I. a.sining Abul Krs.im Ibn Havqal an-Nisibi (10-a.) tomonidan qayta işlangani fanda ança mukammal deb topilgan va u «Kitob al-masolik va-l-mamolik» boşka nomi «Kitob surat al-arz» («Yer surati kitobi») deb ataladi. Ibn Havqal asarida xaritalarga yozilgan izohlar ança mukammal, muallif turli geografik manba ma'lumotlaridan ham keng foydalangan. Bu asar nafakat Şarqda, balki Yevropada ham şuhrat topdi.
I. a.dan, asosan, islom mamlakatlarining xaritalari örin olgan va ularni «Iqlimlar» ham deyişgan. Bu yer yuzining siyosiy-ma'muriy qismlarga böliniş (forslardagi «haft kişvar») ini eslatadi (q. Yetti iqlim).
I. a. keyingi yillarda arab va fors tillarida geografik asarlar yozilişiga, xaritalar tuzilişiga katta ta'sir körsatdi, aksari mualliflar undagi xaritalarni öz kitoblariga kiritdilar. I.a. Yevropada nemis olimi K. Miller tomonidan naşr etilgan (1926), «Arab xaritalari» töplamidan ham örin olgan.
Omonulla Böriyev.
Q.: Yetti iqlim
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИСЛОМ АТЛАСИ — 10-а.да тузилган географик хариталар мажмуи. Европа илмий адабиётларида «Ислом атласи» номини олган. Унинг асосини «Ал-масолик ва-л-мамолик» («Йўллар ва мамлакатлар») мавзуси бўйича араб тилида ёзилган тавсифий-географик асарлар таркибидаги хариталар ташкил қилади. И. а.да 21 харита бўлиб, улар қуйидаги тартибда жойлаштирилган: дунёнинг доиравий харитаси, Арабистон, Форс денгизи, Мағриб, Миср, Шом, Рум денгизи, ал-Жазира, Ироқ, Хузистон, Форс, Кирмон, Синд, Арманистон (Аррон ва Озарбайжон б-н бирга), Жибол, Гилон (Табаристон б-н бирга), Хазар денгизи, Форс чули, Сижистон, Ҳуросон, Мовароуннаҳр).
И. а.даги хариталар дастлаб ўртаосиёлик машҳур олим Абу Зайд ибн Сахл Балхий (850—934)нинг «Сувар ал-аколим» («Иқлимлар сурати») географик асарида берилган. Уни Истахрий Абу Исҳоқ ал-Форисий (850—934) қайта ишлаб, хариталарга ҳам анча янги маълумотлар киритди. Истахрийнинг мазкур асари фанда «Китоб масолик ал-мамолик», («Йўллар ва мамлакатлар китоби») номи б-н маълум; нусхалари жуда кўп, жаҳоннинг турли кутубхоналарига тарқалган. Форсча таржималари ҳам анчагина. Шу сабабдан Абу Зайд Балхий ва ал-Истахрий асарлари дастлаб форс тилида ёзилган, деган хулосаларҳам мавжуд. И. а.сининг Абул Крс.им Ибн Ҳавқал ан-Нисиби (10-а.) томонидан қайта ишлангани фанда анча мукаммал деб топилган ва у «Китоб ал-масолик ва-л-мамолик» бошка номи «Китоб сурат ал-арз» («Ер сурати китоби») деб аталади. Ибн Ҳавқал асарида хариталарга ёзилган изоҳлар анча мукаммал, муаллиф турли географик манба маълумотларидан ҳам кенг фойдаланган. Бу асар нафакат Шарқда, балки Европада ҳам шуҳрат топди.
И. а.дан, асосан, ислом мамлакатларининг хариталари ўрин олган ва уларни «Иқлимлар» ҳам дейишган. Бу ер юзининг сиёсий-маъмурий қисмларга бўлиниш (форслардаги «ҳафт кишвар») ини эслатади (қ. Етти иқлим).
И. а. кейинги йилларда араб ва форс тилларида географик асарлар ёзилишига, хариталар тузилишига катта таъсир кўрсатди, аксари муаллифлар ундаги хариталарни ўз китобларига киритдилар. И.а. Европада немис олими К. Миллер томонидан нашр этилган (1926), «Араб хариталари» тўпламидан ҳам ўрин олган.
Омонулла Бўриев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.