Issiqköl viloyati
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 353-b. — ziyouz.com
Issiqköl viloyati - Qirğiziston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1970 y. 11 dek. da taşkil etilgan. Res-publikaning şarqiy qismida. Şim. da Qozoğiston, jan.şarqda Xitoy b-n çegaradoş. Mayd. 43,5 km2. Aholisi 427 ming kişi (1990) y. lar örtalari, asosan, qirğizlar, şuningdek, özbek, qozoq, rus, ukrain, tatar, uyğur va b. ham yaşaydi. Ma'muriy markazi — Qo-raqöl ş.
I. v. Tyaniian toglarida joylaşgan. Viloyat şim. dagi Issiqköl soyligida Issiqköl köli bor. Issiqköl soyligi şim. da Kungay Olatov (bal. 4770 m gaça), jan. da Terskay Olatov (bal. 5216 m gaça) tizmalari b-n çegaralanadi. Terskay Olatovning jan. yon bağirlari pasayib borib bal. 2500—3850 m li sirtlarga qöşilib ketadi. Sirtlarni jan.şarqda Qaqşaltov tizmasi (Ğa-laba çöqqisi, 7439 m) örab turadi. Ğalaba çöqqisidan şim. da Xontangri çöqqisi (6995 m) bor. Issiqköl soyligining iqlimi mö'tadil kontinen-tal. Yozi iliq, iyulning örtaça t-rasi 16,9° (Koraqöl), 17,5° (Tamğa). Qişi yumşoq, yanv. ning örtaça t-rasi —2° (Tamğa), —5, 7° (Qoraqöl). Yiliga ğarbda 100—200 mm, şarqda 400—500 mm yoğin yoğadi. Soylikning şarqiy şemila 2—3 oygaça qor erimay turadi. Sirtlarda iyulning örtaça t-rasi 11 — 12°, yanv. niki —15° dan —16°gaça; yiliga 300 mm yoğin yoğadi. Toğlarda 4500 m dan balandda temperatura yil böyi 0° dan past böladi. Sovuqsiz kunlar şarqda 141, ğarbda 158, şim. da 169, jan. da 182 kun. Viloyat hududida Inilçiq, Qaindi kabi muzliklar bor. Yirik daryolari: Tup, Jirğalan, Çu, Sarijaz va uning irmoklari. Issiqköl soyligining ğarbida çöl va çala çöl, şarqida 2100 m balandlikkaça daşt, 2100 m dan 3200 m balandlikkaça ötloqidaşt va örmonlar, 3200—3300 m balandlikdan alp ötloqlari, 3500— 3600 m dan balandda qor va muzliklar, yalang qoyalar bor. Sutemizuvçilardan silovsin, qönğir ayiq, börsiq, suvsar, bars, yelik, toğ takasi, arxar yaşaydi. Kulrang suğur va iqlimlaştirilgan ondatra hamda tiyin ovlanadi. Issiqkölda suv parrandalari köp. I. v. da Issiqköl qöriqxonasi bor.
I. v. çorvaçilik rivojlangan, sanoati va kurort-sanatoriy xöjaligi rivojlanayotgan viloyat. Yetakçi tarmoq işlov beruvçi sanoatdir. Issiqköl elektrotexnika birlaşmasi (jumladan, Qoraqöl va Qajisoydagi z-dlar), tikuvçilik f-kasi, oziq-ovqat sano-ati korxonalari (Qoraqöl, Grigoryev-ka), yoğoçsozlik, kemasozlik, quriliş materiallari korxonalari (Oqbuloq, Qoraqöl, Baliqçi) bor. Toşkömir (Jirğalan) va qönğir kömir (Qajisoy) qazib olinadi. Qalay koni (Sarijaz daryosi havzasida) topilgan.
Q. x. ning asosiy tarmoği — çorvaçilik, asosan, mayin junli qöyçilik, göştsut çorvaçiligi va zotli yilqiçilik rivojlangan. Qöy, eçki, qoramol, yilqi boqiladi. Ğalla va don, dukkaklilar, kartoşka ekiladi. Boğdorçilik katta ahamiyatga ega. Issiqkölda baliq ovlanadi. Bişkek-Baliqçigaça t.y., avtomobil yöli bor. Issiqkölda munta-zam kema qatnaydi. GTed. in-ti, muzeylar mavjud. Issiq-kölning şim. sohilida kurort zonasi (Çölponota kuror- ti)> Qoraqöl atro- Fida issiq buloq- lar va şifobaxş balçiq asosida Oqsuv va Jetiöğuz balneologik kurortlari joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИССИҚКЎЛ ВИЛОЯТИ - Қирғизистон Республикаси таркибидаги вилоят. 1970 й. 11 дек. да ташкил этилган. Рес-публиканинг шарқий қисмида. Шим. да Қозоғистон, жан.шарқда Хитой б-н чегарадош. Майд. 43,5 км2. Аҳолиси 427 минг киши (1990) й. лар ўрталари, асосан, қирғизлар, шунингдек, ўзбек, қозоқ, рус, украин, татар, уйғур ва б. ҳам яшайди. Маъмурий маркази — Қо-рақўл ш.
И. в. Тяныиан тогларида жойлашган. Вилоят шим. даги Иссиқкўл сойлигида Иссиқкўл кўли бор. Иссиқкўл сойлиги шим. да Кунгай Олатов (бал. 4770 м гача), жан. да Терскай Олатов (бал. 5216 м гача) тизмалари б-н чегараланади. Терскай Олатовнинг жан. ён бағирлари пасайиб бориб бал. 2500—3850 м ли сиртларга қўшилиб кетади. Сиртларни жан.шарқда Қақшалтов тизмаси (Ға-лаба чўққиси, 7439 м) ўраб туради. Ғалаба чўққисидан шим. да Хонтангри чўққиси (6995 м) бор. Иссиқкўл сойлигининг иқлими мўътадил континен-тал. Ёзи илиқ, июлнинг ўртача т-раси 16,9° (Корақўл), 17,5° (Тамға). Қиши юмшоқ, янв. нинг ўртача т-раси —2° (Тамға), —5, 7° (Қорақўл). Йилига ғарбда 100—200 мм, шарқда 400—500 мм ёғин ёғади. Сойликнинг шарқий шемила 2—3 ойгача қор эримай туради. Сиртларда июлнинг ўртача т-раси 11 — 12°, янв. ники —15° дан —16°гача; йилига 300 мм ёғин ёғади. Тоғларда 4500 м дан баландда температура йил бўйи 0° дан паст бўлади. Совуқсиз кунлар шарқда 141, ғарбда 158, шим. да 169, жан. да 182 кун. Вилоят ҳудудида Инилчиқ, Қаинди каби музликлар бор. Йирик дарёлари: Туп, Жирғалан, Чу, Сарижаз ва унинг ирмоклари. Иссиқкўл сойлигининг ғарбида чўл ва чала чўл, шарқида 2100 м баландликкача дашт, 2100 м дан 3200 м баландликкача ўтлоқидашт ва ўрмонлар, 3200—3300 м баландликдан альп ўтлоқлари, 3500— 3600 м дан баландда қор ва музликлар, яланг қоялар бор. Сутэмизувчилардан силовсин, қўнғир айиқ, бўрсиқ, сувсар, барс, елик, тоғ такаси, архар яшайди. Кулранг суғур ва иқлимлаштирилган ондатра ҳамда тийин овланади. Иссиқкўлда сув паррандалари кўп. И. в. да Иссиқкўл қўриқхонаси бор.
И. в. чорвачилик ривожланган, саноати ва курорт-санаторий хўжалиги ривожланаётган вилоят. Етакчи тармоқ ишлов берувчи саноатдир. Иссиқкўл электротехника бирлашмаси (жумладан, Қорақўл ва Қажисойдаги з-длар), тикувчилик ф-каси, озиқ-овқат сано-ати корхоналари (Қорақўл, Григорьев-ка), ёғочсозлик, кемасозлик, қурилиш материаллари корхоналари (Оқбулоқ, Қорақўл, Балиқчи) бор. Тошкўмир (Жирғалан) ва қўнғир кўмир (Қажисой) қазиб олинади. Қалай кони (Сарижаз дарёси ҳавзасида) топилган.
Қ. х. нинг асосий тармоғи — чорвачилик, асосан, майин жунли қўйчилик, гўштсут чорвачилиги ва зотли йилқичилик ривожланган. Қўй, эчки, қорамол, йилқи боқилади. Ғалла ва дон, дуккаклилар, картошка экилади. Боғдорчилик катта аҳамиятга эга. Иссиқкўлда балиқ овланади. Бишкек-Балиқчигача т.й., автомобиль йўли бор. Иссиқкўлда мунта-зам кема қатнайди. ГТед. ин-ти, музейлар мавжуд. Иссиқ-кўлнинг шим. соҳилида курорт зонаси (Чўлпонота курор- ти)> Қорақўл атро- Фида иссиқ булоқ- лар ва шифобахш балчиқ асосида Оқсув ва Жетиўғуз бальнеологик курортлари жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.