Ixtiologiya

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 405–406-b. — ziyouz.com

Ixtiologiya (yun. ichthys — baliq va ... logiya) — baliklarning tuzili-şi, hayot keçirişi, rivojlanişi, ta-rqalişi, sistematikasi va kelib çiqişini örganadigan fan; zoologiyanit bir bölimi. I. baliqçilik va baliq ovlaşnnnt biologik asoslarini işlab çiqiş b-n ham şuğullanadi. I. kupçilik tabiiyot fanlari, ayniqsa gidrobiologiya va gidrologiya b-n bevosita boğliq. Ixtiologik tadqiqotlar ekologik va umumbiologik nazariy muam-molarni hal etişga imkon berdi. Bionika, ayniqsa biogidroakuspgikaning rivojlanişida ixtiologiya sohasidagi işlar asosiy ahamiyatga ega.

I. sohasidagi eng qad. ma'lumotlar mil. av. 6-a.da Hind olimlari (Susru-ta) işlarida uçraydi. Baliklar töğrisidagi ilk asar mil. av. ming yillik örtalarida Xitoyda bosilib çiqqan. I.ga oid ilk ilmiy ma'lumotlar Aristotel asarlarida uçraydi. Aristotel «Hayvonlar tarixi» asarida baliklarni alohida sistematik guruhga ajra-tadi; ularning tuzilişi, rivojlanişi va hayot keçirişi xususiyatlarini körsatib beradi. Aristoteldan keyin bu sohadagi ilmiy ma'lumotlar faqat 15-a. ning 2-yarmidan boşlab paydo böla boşlaydi. 4—5 a. davomida dengiz va çuçuk suv baliqlari faunasi töğrisida juda köp material töplandi (fransuz — P. Belon va G. Rondele; italyan I. Salviani; şved P. Arteli, K. Linney; nemis — M. Blox, I. Myuller; amerikalik — D. Jarden, K. Xebs; ingliz A. Gyunter, G. Bulanje, Ç. Riçen, J. Normen; rus — S. P. Kra-şenninnikov, P. S. Pallas, Gyulden-ştedt va b.).

19-a. da I. mustaqil fan sifatida zoologiyadan ajralib çiqadi. Bu davrda I. sohasidagi tadqiqotlar, asosan, baliq ovlaşning jadallaşişi talablari b-n boğliq bölib, ovlanadigan baliqlar miqdorining dinamikasi, ovlaşning baliklar zaxirasiga ta'siri, baliq zaxiralarini qayta tiklaşga qaratiladi. 19-a. rus olimlari K. M. Ber va N. Ya. Danilevskiy Kaspiy, Azov, Kora dengiz va Şim. dengizlarda baliqçilikni tadqiq qilişdi. 19-a. oxiri va 20-a. boşida nemis F. Xeyn-ke seldni, daniyalik K. Peterson treska va kambalani, norvegiyalik Yu. Yort seld va treskaning rvlanişi masa-lalarini ilmiy jihatdan asoslab berişdi. Rossiyada bu davrdagi ilmiy tadqiqotlar baliq zaxiralarini örganiş, baliq ovlaş uçun yangi ovçilik hududlarini taşkil etiş b-n boğliq. Bu borada, ayniqsa, N. M. Knipoviçning Murmansk, Kaspiy, Kora dengiz ekspeditsiyalarining ahamiyati kat-ta böldi. I.ning rivojlanişiga L. S. Berg (baliklar sistematikasi, tarqalişi, paleontologiyasi), A. N. Seversov (baliklar anatomiyasi), Ye. K. Suvorov (ovlanadigan baliklar) va b. katta hissa qöşişdi.

20-a. örtalaridan boşlab fizika, kimyo va b. fanlar yutuklariga asoslangan mukammal metodlarning işlab çiqilişi I. tadqiqotlarini yanada kengaytirib yubordi. Bu davrda baliqlarni qidirib topiş va ovlaşda gidrolokatorlar va elektr yoruğligidan; ularning oziklanişini örganişda esa radioizotoplardan foydalanila boşlandi. Har xil çuqurlikda baliqlarni örganiş maqsadida suv osti uskunalari (batiskaf, batiplan) va suv osti televideniyesi qöllanila boşlandi. Bu tadqiqotlar baliqlarning har xil tovuş tölqinlariga, yoruğlik, elektr va magnit maidonlari ta'siriga reaksiyasini batafsil örganişga imkon berdi.

Hozir I. sohasida keng miqyosdagi ilmiy tadqiqotlar dunyoning kupçilik mamlakatlarida, jumladan, Yaponiya, AQŞ, Kanada, Angliya, Fransiya, Rossiya, GFR, Norvegiya, Şvetsiya, Daniya, Hindiston, Avstriya, JAR va Islandiyada olib borilmoqda. Ixtiologik tadqiqotlar böyiça bir qança xalqaro taşkilotlar, jumladan, Dengizlarni örganiş xalqaro kengaşi mavjud. BMT qoşidagi FAO taşkilo-tining baliqçilik bölimi, uning bir qança regional kengaşlari va komis-siyalari baliqçilik xöjaligi böyiça xalqaro masalalarni hal etadi.

I.ning asosiy zamonaviy muammolari baliqlarning individual va tarixiy taraqqiyoti, xattiharakati, migratsiyasi asosida dengizlarda baliqçilikni rivojlantiriş, yöli tösilib, suv oqimi özgartirilayotgan şaroitda ovlanadigan baliklar zaxi-rasini tiklaş, hovuzlarda baliq boqişning samaradorligini oşiriş b-n boğliq. Ovlanadigan baliklar zaxiralarini qayta tiklaş, baliq resurslaridan oqilona foydalaniş, suv hav-zalari ixtiofaunasini qayta quriş va kompleks meliorativ tadbirlarni amalga oşirişning intensiv texnologiyasini işlab çiqiş orqali suv havzalari ekosistemasi mahsuldorligini oşiriş I.ning eng muhim masa-lalaridan hisoblanadi.

Turkiston, jumladan, Özbekistonda I. sohasida işlarni K. F. Kessler boşlab bergan. 1872 y. da uning «Turkiston ixtiofaunasi» asari çop etilgan. Turkiston baliqlari töğrisidagi materiallar S. M. Gersenşteyn asarlarida ham uçraydi. 1899—1903 y.da S. M. Berg Orol dengizi, Sirdaryo. Balxaş va Issiqköl baliqlarini tekşirib «Turkiston baliklari» monogra-fiyasini, 1928 va 1945 y. da G. V. Nikolskiy Çu, Orol, Amudaryo suv hav-zalari baliklari töğrisida ma'lumot beradi. Özbekistonning suv havzalari: dare, köllari, suv omborlari va kanallari baliklarini örganiş, bu hav-zalarda yangi baliq turlarini iqlimlaştirişni amalga oşiriş vositalarini işlab çiqiş F. K. Komilov, M. A. Abdullayev, A. O. Omonov, B. H. Haqberdiyev va b.ning nomi b-n boglik. Baliklar uçun oziq böladigan ösimlik va hayvonlarni köpaytirişning ratsional metodlarini işlab çiqiş, yangi turlarni introduksiya qiliş, meliorativ tadbirlarni amalga oşiriş orqali suv havzalari mahsuldorligini oşiriş Özbekistonda olib borilayotgan ixtiologik tadqi-qotlarning eng muhim masalalaridan hisoblanadi. Özbekistonda I. sohasidagi tadqiqotlar Özbekiston FA Zoologiya in-titutida, «Özbaliq» davlat konserni huzuridagi Ixtiopatologiya markazipa, ÖzMU, Buxoro va Nukus davlat un-tlari va b. oliy öquv yurtlarining kafedralarida olib boriladi.

Mağdi Abdullayev, Oçil Mavlonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИХТИОЛОГИЯ (юн. ichthys — балиқ ва ... логия) — баликларнинг тузили-ши, ҳаёт кечириши, ривожланиши, та-рқалиши, систематикаси ва келиб чиқишини ўрганадиган фан; зоологиянит бир бўлими. И. балиқчилик ва балиқ овлашнннт биологик асосларини ишлаб чиқиш б-н ҳам шуғулланади. И. купчилик табииёт фанлари, айниқса гидробиология ва гидрология б-н бевосита боғлиқ. Ихтиологик тадқиқотлар экологик ва умумбиологик назарий муам-моларни ҳал этишга имкон берди. Бионика, айниқса биогидроакуспгиканинг ривожланишида ихтиология соҳасидаги ишлар асосий аҳамиятга эга.

И. соҳасидаги энг қад. маълумотлар мил. ав. 6-а.да Ҳинд олимлари (Сусру-та) ишларида учрайди. Баликлар тўғрисидаги илк асар мил. ав. минг йиллик ўрталарида Хитойда босилиб чиққан. И.га оид илк илмий маълумотлар Аристотель асарларида учрайди. Аристотель «Ҳайвонлар тарихи» асарида баликларни алоҳида систематик гуруҳга ажра-тади; уларнинг тузилиши, ривожланиши ва ҳаёт кечириши хусусиятларини кўрсатиб беради. Аристотелдан кейин бу соҳадаги илмий маълумотлар фақат 15-а. нинг 2-ярмидан бошлаб пайдо бўла бошлайди. 4—5 а. давомида денгиз ва чучук сув балиқлари фаунаси тўғрисида жуда кўп материал тўпланди (француз — П. Белон ва Г. Ронделе; итальян И. Сальвиани; швед П. Артели, К. Линней; немис — М. Блох, И. Мюллер; америкалик — Д. Жарден, К. Хебс; инглиз А. Гюнтер, Г. Буланже, Ч. Ричен, Ж. Нормен; рус — С. П. Кра-шеннинников, П. С. Паллас, Гюльден-штедт ва б.).

19-а. да И. мустақил фан сифатида зоологиядан ажралиб чиқади. Бу даврда И. соҳасидаги тадқиқотлар, асосан, балиқ овлашнинг жадаллашиши талаблари б-н боғлиқ бўлиб, овланадиган балиқлар миқдорининг динамикаси, овлашнинг баликлар захирасига таъсири, балиқ захираларини қайта тиклашга қаратилади. 19-а. рус олимлари К. М. Бэр ва Н. Я. Данилевский Каспий, Азов, Кора денгиз ва Шим. денгизларда балиқчиликни тадқиқ қилишди. 19-а. охири ва 20-а. бошида немис Ф. Хейн-ке сельдни, даниялик К. Петерсон треска ва камбалани, норвегиялик Ю. Йорт сельд ва тресканинг рвланиши маса-лаларини илмий жиҳатдан асослаб беришди. Россияда бу даврдаги илмий тадқиқотлар балиқ захираларини ўрганиш, балиқ овлаш учун янги овчилик ҳудудларини ташкил этиш б-н боғлиқ. Бу борада, айниқса, Н. М. Книповичнинг Мурманск, Каспий, Кора денгиз экспедицияларининг аҳамияти кат-та бўлди. И.нинг ривожланишига Л. С. Берг (баликлар систематикаси, тарқалиши, палеонтологияси), А. Н. Северцов (баликлар анатомияси), Е. К. Суворов (овланадиган баликлар) ва б. катта ҳисса қўшишди.

20-а. ўрталаридан бошлаб физика, кимё ва б. фанлар ютукларига асосланган мукаммал методларнинг ишлаб чиқилиши И. тадқиқотларини янада кенгайтириб юборди. Бу даврда балиқларни қидириб топиш ва овлашда гидролокаторлар ва электр ёруғлигидан; уларнинг озикланишини ўрганишда эса радиоизотоплардан фойдаланила бошланди. Ҳар хил чуқурликда балиқларни ўрганиш мақсадида сув ости ускуналари (батискаф, батиплан) ва сув ости телевидениеси қўлланила бошланди. Бу тадқиқотлар балиқларнинг ҳар хил товуш тўлқинларига, ёруғлик, электр ва магнит маидонлари таъсирига реакциясини батафсил ўрганишга имкон берди.

Ҳозир И. соҳасида кенг миқёсдаги илмий тадқиқотлар дунёнинг купчилик мамлакатларида, жумладан, Япония, АҚШ, Канада, Англия, Франция, Россия, ГФР, Норвегия, Швеция, Дания, Ҳиндистон, Австрия, ЖАР ва Исландияда олиб борилмоқда. Ихтиологик тадқиқотлар бўйича бир қанча халқаро ташкилотлар, жумладан, Денгизларни ўрганиш халқаро кенгаши мавжуд. БМТ қошидаги ФАО ташкило-тининг балиқчилик бўлими, унинг бир қанча регионал кенгашлари ва комис-сиялари балиқчилик хўжалиги бўйича халқаро масалаларни ҳал этади.

И.нинг асосий замонавий муаммолари балиқларнинг индивидуал ва тарихий тараққиёти, хаттиҳаракати, миграцияси асосида денгизларда балиқчиликни ривожлантириш, йўли тўсилиб, сув оқими ўзгартирилаётган шароитда овланадиган баликлар захи-расини тиклаш, ҳовузларда балиқ боқишнинг самарадорлигини ошириш б-н боғлиқ. Овланадиган баликлар захираларини қайта тиклаш, балиқ ресурсларидан оқилона фойдаланиш, сув ҳав-залари ихтиофаунасини қайта қуриш ва комплекс мелиоратив тадбирларни амалга оширишнинг интенсив технологиясини ишлаб чиқиш орқали сув ҳавзалари экосистемаси маҳсулдорлигини ошириш И.нинг энг муҳим маса-лаларидан ҳисобланади.

Туркистон, жумладан, Ўзбекистонда И. соҳасида ишларни К. Ф. Кесслер бошлаб берган. 1872 й. да унинг «Туркистон ихтиофаунаси» асари чоп этилган. Туркистон балиқлари тўғрисидаги материаллар С. М. Герценштейн асарларида ҳам учрайди. 1899—1903 й.да С. М. Берг Орол денгизи, Сирдарё. Балхаш ва Иссиқкўл балиқларини текшириб «Туркистон баликлари» моногра-фиясини, 1928 ва 1945 й. да Г. В. Никольский Чу, Орол, Амударё сув ҳав-залари баликлари тўғрисида маълумот беради. Ўзбекистоннинг сув ҳавзалари: даре, кўллари, сув омборлари ва каналлари баликларини ўрганиш, бу ҳав-заларда янги балиқ турларини иқлимлаштиришни амалга ошириш воситаларини ишлаб чиқиш F. К. Комилов, М. А. Абдуллаев, А. О. Омонов, Б. Ҳ. Ҳақбердиев ва б.нинг номи б-н боглик. Баликлар учун озиқ бўладиган ўсимлик ва ҳайвонларни кўпайтиришнинг рационал методларини ишлаб чиқиш, янги турларни интродукция қилиш, мелиоратив тадбирларни амалга ошириш орқали сув ҳавзалари маҳсулдорлигини ошириш Ўзбекистонда олиб борилаётган ихтиологик тадқи-қотларнинг энг муҳим масалаларидан ҳисобланади. Ўзбекистонда И. соҳасидаги тадқиқотлар Ўзбекистон ФА Зоология ин-титутида, «Ўзбалиқ» давлат концерни ҳузуридаги Ихтиопатология марказипа, ЎзМУ, Бухоро ва Нукус давлат ун-тлари ва б. олий ўқув юртларининг кафедраларида олиб борилади.

Мағди Абдуллаев, Очил Мавлонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.