Ixtiologiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Ixtiologiya (yunonça «ixtis» — baliq va «logos» — ta'limot) — baliqlarning tuzilişi, hayot tarzi, rivojlanişi, tarqalişi, sistematikasi va kelib çiqişini örganadigan fan; Zoologiyaning bir bölimi. Rusça Vikipediyaga köra, uning obyekti baliqlar bilan birga töğarak oğizlilar hamdir, asosiy bölimlari esa umumiy zoologiyadagi kabi — sistematika, filogenetika, anatomiya, fiziologiya, ekologiya va biogeografiya. Inglizça Vikipediyaga köra, FishBase ma'lumotlar bazasida 2025-yil mart holatiga baliqlarning 35 800 turi tavsiflangan.12
Vazifalari
13ÖzME'ga köra, ixtiologiya baliqçilik va baliq ovlaşning biologik asoslarini ham işlab çiqadi. U gidrobiologiya va gidrologiya kabi tabiiy fanlar bilan uzviy boğliq, ixtiologik tadqiqotlar esa ekologiya va umumbiologiyaning nazariy masalalarini hal qilişga yordam beradi. ÖzME bu fanning bionika, xususan, suvdagi tovuş hodisalarini örganiş uçun ham ahamiyatini ta'kidlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, ovlanadigan turlarni örganiş va ularni sun'iy köpaytiriş ixtiologiyada an'anaviy ravişda katta örin egallaydi.
Tarixi
13ÖzME'ga köra, baliqlar haqidagi eng qadimgi ma'lumotlar miloddan avvalgi 6-asrga oid hind manbalarida uçraydi. Ilmiy tavsiflar esa Aristotel asarlaridan boşlanadi: inglizça Vikipediyaga köra, u Örtayer dengizi baliqlarining 117 turini tasvirlab, ilk tasnifni taklif qilgan va baliqlarni dengiz sutemizuvçilaridan farqlagan. Rim olimi Katta Pliniydan söng Uyğoniş davrigaça bu sohada sezilarli yangilik bölmagan.
16-asrda italyan Ippolito Salviani, fransuzlar Per Belon va Giyom Rondele zamonaviy ixtiologiyaga poydevor qöygan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1686-yilda Jon Rey va Frensis Uillabi 420 turni qamragan «Baliqlar tarixi»ni naşr etgan. Şved olimi Piter Artedi «ixtiologiyaning otasi» deb ataladi: u baliqlar tasnifini takomillaştirgan va ölçov usullarini işlab çiqqan, uning qöllyozmalarini 1738-yilda Karl Linney çop ettirgan.
ÖzME'ga köra, 19-asrda ixtiologiya zoologiyadan mustaqil fan sifatida ajralib çiqqan. Bu davrda tadqiqotlar baliq ovining kuçayişi bilan boğliq masalalarga — zaxiralar dinamikasi va ularni tiklaşga qaratilgan. Rossiyada K. M. Ber, N. Ya. Danilevskiy va N. M. Knipoviç dengizlarda baliqçilikni örgangan, L. S. Berg baliqlar sistematikasi va tarqalişiga, A. N. Seversov anatomiyasiga oid muhim asarlar yaratgan. 20-asr örtalaridan gidrolokatorlar, radioizotoplar, batiskaflar va suv osti televideniyesi qöllanila boşlagan.
Zamonaviy muammolari
13ÖzME'ga köra, bugungi ixtiologiyaning asosiy vazifalari — baliqlarning rivojlanişi, xulq-atvori va migratsiyasini hisobga olib, dengiz baliqçiligini rivojlantiriş, daryolar oqimi tösilgan yoki özgartirilgan şaroitda ovlanadigan baliq zaxiralarini tiklaş, hovuzlarda baliq yetiştiriş samaradorligini oşiriş. Bu sohadagi xalqaro hamkorlikni Dengizlarni örganiş xalqaro kengaşi va BMTning Oziq-ovqat va qişloq xöjaligi taşkiloti (FAO) muvofiqlaştiradi.
Özbekistonda
13ÖzME'ga köra, Turkiston baliqlarini örganişni K. F. Kessler boşlab bergan: uning bu mavzudagi asari 1872-yilda çiqqan. Keyinçalik L. S. Berg Orol dengizi, Sirdaryo, Balxaş va Issiqköl baliqlariga bağişlangan «Turkiston baliqlari» monografiyasini, G. V. Nikolskiy esa Çu va Amudaryo havzalari haqidagi işlarini yaratgan. Respublika suv havzalari baliqlarini örganiş va yangi turlarni iqlimlaştirişda F. K. Komilov, M. A. Abdullayev, A. O. Omonov va boşqa olimlar katta hissa qöşgan. Tadqiqotlar Fanlar akademiyasining Zoologiya instituti, Özbekiston milliy universiteti, Buxoro va Nukus universitetlarida olib boriladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ixtiologiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2683 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAIxtiologiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2683
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2683
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Ихтиологияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Ichthyologyen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 4-jild, 405–406-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 405–406-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.