Iyqo
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 88-b. — ziyouz.com
Iyqo (arab.— tuzmoq, sozlamoq, belgilamoq) — Örta asr musulmon Şarqi musiqa ilmining asosiy tuşunçalaridan biri. Maxsus atama sifatida aruz va musiqa ilmining asosçisi hisoblanmiş Xalil ibn Ahmadning (768 y.da vafot etgan) «Kitobul iyqo» va «Kitobunnağam» asarlarida ilk bor qöllanganligi taxmin qilinadi. Qad. risolalarda I. atamasining 10 dan ortiq ta'riflari keltiriladi. Şulardan asosiylari: 1) musiqiy harakat (intiqol) ning vaqt (yoki izçillik, takroriylik) jihatidan namoyon böli-şi; 2) musiqiy vaqt ölçami, faraz qilinuvçi eng kiçik zamon birligi («miqyol ul-avval», Forobiy). Uşbu ma'noda zamonaviy Ğarb musiqa ilmidagi metr va Şarq aruz nazariyasidagi vazn tuşunçalariga mos keladi; 3) musiqiy vaqt ölçamlarining sifat körsatgiçi, ya'ni turli ölçam (metr) larning özaro nisbatlari, musiqiy ritm tuşunçasiga mos keladi. Agar «iyqo-metr» musiqiy vaqt jarayonini nazariy anglaşning dastlabki bosqiçi bölsa, «iyqo-ritm» uşbu ilmiy mavhumlaştirişning oliy darajasidir (yana q. Ilmi iyqo).
Abdumannon Nazarov.
Q.: Ilmi iyqo
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИЙҚО (араб.— тузмоқ, созламоқ, белгиламоқ) — Ўрта аср мусулмон Шарқи мусиқа илмининг асосий тушунчаларидан бири. Махсус атама сифатида аруз ва мусиқа илмининг асосчиси ҳисобланмиш Халил ибн Аҳмаднинг (768 й.да вафот этган) «Китобул ийқо» ва «Китобуннағам» асарларида илк бор қўлланганлиги тахмин қилинади. Қад. рисолаларда И. атамасининг 10 дан ортиқ таърифлари келтирилади. Шулардан асосийлари: 1) мусиқий ҳаракат (интиқол) нинг вақт (ёки изчиллик, такрорийлик) жиҳатидан намоён бўли-ши; 2) мусиқий вақт ўлчами, фараз қилинувчи энг кичик замон бирлиги («миқёл ул-аввал», Форобий). Ушбу маънода замонавий Ғарб мусиқа илмидаги метр ва Шарқ аруз назариясидаги вазн тушунчаларига мос келади; 3) мусиқий вақт ўлчамларининг сифат кўрсатгичи, яъни турли ўлчам (метр) ларнинг ўзаро нисбатлари, мусиқий ритм тушунчасига мос келади. Агар «ийқо-метр» мусиқий вақт жараёнини назарий англашнинг дастлабки босқичи бўлса, «ийқо-ритм» ушбу илмий мавҳумлаштиришнинг олий даражасидир (яна қ. Илми ийқо).
Абдуманнон Назаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.