Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Izomeriya

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 78–79-b. — ziyouz.com

    Izomeriya (izo... va yun. meros — qism, bölakça) — tarkibi va moleku-lyar massasi bir xil bölib, tuzilişi, fizik hamda kimyoviy xossalari har xil birikmalar mavjudligi. Aso-san, organik birikmalarda uçraydi. Strukturaviy va fazoviy I. farq qilinadi. Strukturaviy I. molekulada atomlarning boğlaniş tartibi b-n ajralib turadi. Turlari: 1) uglerod skeleta I.si — tarkibi va molekulyar massasi bir xil bölgan molekula skeletini hosil qiluvçi uglerod atomlari orasidagi boğlarning turli tartibiga boğliq, mas, pentanning 3 ta izomeri bor: normal pentan (I), izo-pentan (II) va tetrametilmetan (III).

    Molekulada uglerod atomi soni ortib borgan sayin keyingi kelayotgan har bir uglevodorod uçun izomerlar soni ham ortib boraveradi. Geksan C6H]4 ning 5 ta izomeri ma'lum bölsa, dekan C10H22 ning 25 ta izomeri ma'lum va h.k.; 2) örin I.si — bir xil uglerod skeletida vodorod b-n alma-şinuvçi atomlar, funksional guruhlar yoki qöş boğlarning molekulada har xil joylaşişi, mas, xlor almaşgan propanlar: CH3—CH2—CH2C1 va CH3-CHC1-CH3; 1-buten CH3CH2CH = CH2 va 2-buten CH3CH= = CHCH3. Skelet I.si b-n örin I.si bir vaqtning özida uçraşi ham mumkin; 3) dinamik I.-tautomeriya — ma'lum şaroitda muvozanatda bölgan bir-biriga oson ötadigan ikki yoki undan ortiq izomer şaklning mavjudligi; 4) metameriyada köp valentli atom (kislorod, azot va b.) ga har xil tarkibli va turliça tuzilgan radikallar boğlangan; mas, C4H|0O oddiy efirining ikkita izomeri ma'lum: CH3— O—CH2CH2CH3 (metilpropil efir), CH3CH2—O—CH2CH3 (dietil efir).

    Optik I. molekulalarning asimmetrik joylaşuvidan kelib çiqadi (q. Stereokimyo).

    Izomerlar kimyoviy tuzilişi har xil bölganidan fizik va kimyoviy xossalari b-n farq qiladi. Oddiy organik birikmalar, töyingan va töyinmagan uglevodorodlarning izomerlari, avvalo fizik xossalari (qaynaş, su-yuqlaniş tralari va b.) b-n farq qiladi, funksional guruxari bor murakkabroq organik birikmalarning izomerlari fizik xossalari b-n ham, kimyoviy xossalari b-n ham farq qiladi. Optik izomerlarning kimyoviy xossalari, şuningdek, polyarizatsiyalangan yoruğlikni buriş xossasidan bo-şqa deyarli hamma fizik xossalari bir xil.

    I.ni ilk bor nemis kimyogarlari Yu. Libix va F. Vyoler kuzatgan (1823); bu terminni I. Berselius taklif etgan (1830). Kimyoviy tuziliş nazariyasi hali noma'lum izomerlar muvjudligini oldindan bilişga imkon ber-di, buni A. M. Butlerov isbot etdi (1864).

    Ad: Slanina 3., Teoretiçeskiye aspekti yavleniya izomerii v ximii, per. s çeş., M., 1984; Potapov V. M., Stereoximiya, M„ 1988.

    Qudrat Axmerov.

    Q.: Stereokimyo

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ИЗОМЕРИЯ (изо... ва юн. meros — қисм, бўлакча) — таркиби ва молеку-ляр массаси бир хил бўлиб, тузилиши, физик ҳамда кимёвий хоссалари ҳар хил бирикмалар мавжудлиги. Асо-сан, органик бирикмаларда учрайди. Структуравий ва фазовий И. фарқ қилинади. Структуравий И. молекулада атомларнинг боғланиш тартиби б-н ажралиб туради. Турлари: 1) углерод скелета И.си — таркиби ва молекуляр массаси бир хил бўлган молекула скелетини ҳосил қилувчи углерод атомлари орасидаги боғларнинг турли тартибига боғлиқ, мас, пентаннинг 3 та изомери бор: нормал пентан (I), изо-пентан (II) ва тетраметилметан (III).

    Молекулада углерод атоми сони ортиб борган сайин кейинги келаётган ҳар бир углеводород учун изомерлар сони ҳам ортиб бораверади. Гексан С6Н]4 нинг 5 та изомери маълум бўлса, декан С10Н22 нинг 25 та изомери маълум ва ҳ.к.; 2) ўрин И.си — бир хил углерод скелетида водород б-н алма-шинувчи атомлар, функционал гуруҳлар ёки қўш боғларнинг молекулада ҳар хил жойлашиши, мас, хлор алмашган пропанлар: СН3—СН2—СН2С1 ва СН3-СНС1-СН3; 1-бутен СН3СН2СН = СН2 ва 2-бутен СН3СН= = СНСН3. Скелет И.си б-н ўрин И.си бир вақтнинг ўзида учраши ҳам мумкин; 3) динамик И.-таутомерия — маълум шароитда мувозанатда бўлган бир-бирига осон ўтадиган икки ёки ундан ортиқ изомер шаклнинг мавжудлиги; 4) метамерияда кўп валентли атом (кислород, азот ва б.) га ҳар хил таркибли ва турлича тузилган радикаллар боғланган; мас, С4Н|0О оддий эфирининг иккита изомери маълум: СН3— О—СН2СН2СН3 (метилпропил эфир), СН3СН2—О—СН2СН3 (диэтил эфир).

    Оптик И. молекулаларнинг асимметрик жойлашувидан келиб чиқади (қ. Стереокимё).

    Изомерлар кимёвий тузилиши ҳар хил бўлганидан физик ва кимёвий хоссалари б-н фарқ қилади. Оддий органик бирикмалар, тўйинган ва тўйинмаган углеводородларнинг изомерлари, аввало физик хоссалари (қайнаш, су-юқланиш тралари ва б.) б-н фарқ қилади, функционал гурухари бор мураккаброқ органик бирикмаларнинг изомерлари физик хоссалари б-н ҳам, кимёвий хоссалари б-н ҳам фарқ қилади. Оптик изомерларнинг кимёвий хоссалари, шунингдек, поляризацияланган ёруғликни буриш хоссасидан бо-шқа деярли ҳамма физик хоссалари бир хил.

    И.ни илк бор немис кимёгарлари Ю. Либих ва Ф. Вёлер кузатган (1823); бу терминни И. Берцелиус таклиф этган (1830). Кимёвий тузилиш назарияси ҳали номаълум изомерлар мувжудлигини олдиндан билишга имкон бер-ди, буни А. М. Бутлеров исбот этди (1864).

    Ад: Сланина 3., Теоретические аспекты явления изомерии в химии, пер. с чеш., М., 1984; Потапов В. М., Стереохимия, М„ 1988.

    Қудрат Ахмеров.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.