Jağ
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 101-b. — ziyouz.com
Jağ — 1) hayvonlarda oziqni tutib turiş va maydalaş funksiyasini bajaradigan a'zo. Böğimoyoqlilarda J. funksiyasini şaklan özgargan boş ösimtalari: oyoqjağlar, mandibulalar, maksillalar, xemitseralar, pedipalpalar (oyoqpaypaslagiçlar) bajaradi. 2) Jağoğizli hayvonlar va odamda — yuz skeletining bir qismi. J. evolyutsiya jarayonida dastlab baliqlarda hosil bölgan. Toğayli baliqlarning toğaydan iborat birlamçi J.i plakoid tangaçalardan vujudga keladi. Suyakli balikdar, suvda va quruqlikda yaşovçilar, sudralib yuruvçilar hamda quşlarda yuqori va pastki J.ning keyingi qismida ikkilamçi J. hosil böladi. Suyakli baliqlardan boşlab yuqori J. ikkilamçi hisoblanadi. Birlamçi yuqori J. boş skeletining tanglay qismiga siljiydi; sudralib yuruvçilar, quşlar va sut emizuvçilarda tişlarini yöqotadi. Ayrim hayvonlar J.ida tişlar bölmaydi; ular örniga muguz tumşuq hosil böladi (quşlar). Odamda yuz skeletidagi eng yirik suyak. Yuqori va pastki J.larga bölinadi. Yuqori J.ning alveolyar ösiğida va pastki J. tanasining tepa qirralarida tişlar turadigan katakçalar bor. Yuqori J. (bir juft) murakkab tuzilgan burun, köz kosasi va oğiz böşliqlarini hosil qilişda faol qatnaşadi. Uning tanasi va 4 ta ösiği bor, çakka osti va qanottanglay çuqurlarining tuzilişida iştirok etib, yuzning hamma suyaklari b-n birlaşadi.
Pastki J. (toq) — juda qattiq va yöğon suyak. U çakka suyagi b-n böğim tuzib birlaşadi, oğizni oçib-yumiş va yon tomonga harakat şu böğimda bajariladi. Pastki J. suyagi bağrida kanal bölib, undan tomir va nervlar ötadi. Yuqori J. kasalliklaridan gaymorit, pastki J.da esa osteomiyelit va suyak sinişi köproq uçraydi (yana q. Tiş).
Q.: Tiş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАҒ — 1) ҳайвонларда озиқни тутиб туриш ва майдалаш функциясини бажарадиган аъзо. Бўғимоёқлиларда Ж. функциясини шаклан ўзгарган бош ўсимталари: оёқжағлар, мандибулалар, максиллалар, хемицералар, педипалпалар (оёқпайпаслагичлар) бажаради. 2) Жағоғизли ҳайвонлар ва одамда — юз скелетининг бир қисми. Ж. эволюция жараёнида дастлаб балиқларда ҳосил бўлган. Тоғайли балиқларнинг тоғайдан иборат бирламчи Ж.и плакоид тангачалардан вужудга келади. Суякли баликдар, сувда ва қуруқликда яшовчилар, судралиб юрувчилар ҳамда қушларда юқори ва пастки Ж.нинг кейинги қисмида иккиламчи Ж. ҳосил бўлади. Суякли балиқлардан бошлаб юқори Ж. иккиламчи ҳисобланади. Бирламчи юқори Ж. бош скелетининг танглай қисмига силжийди; судралиб юрувчилар, қушлар ва сут эмизувчиларда тишларини йўқотади. Айрим ҳайвонлар Ж.ида тишлар бўлмайди; улар ўрнига мугуз тумшуқ ҳосил бўлади (қушлар). Одамда юз скелетидаги энг йирик суяк. Юқори ва пастки Ж.ларга бўлинади. Юқори Ж.нинг альвеоляр ўсиғида ва пастки Ж. танасининг тепа қирраларида тишлар турадиган катакчалар бор. Юқори Ж. (бир жуфт) мураккаб тузилган бурун, кўз косаси ва оғиз бўшлиқларини ҳосил қилишда фаол қатнашади. Унинг танаси ва 4 та ўсиғи бор, чакка ости ва қаноттанглай чуқурларининг тузилишида иштирок этиб, юзнинг ҳамма суяклари б-н бирлашади.
Пастки Ж. (тоқ) — жуда қаттиқ ва йўғон суяк. У чакка суяги б-н бўғим тузиб бирлашади, оғизни очиб-юмиш ва ён томонга ҳаракат шу бўғимда бажарилади. Пастки Ж. суяги бағрида канал бўлиб, ундан томир ва нервлар ўтади. Юқори Ж. касалликларидан гайморит, пастки Ж.да эса остеомиелит ва суяк синиши кўпроқ учрайди (яна қ. Тиш).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.