Tiş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 423–425-b. — ziyouz.com
Tiş — odam va köpçilik jağoğizli umurtqali hayvonlar oğiz böşliği (ba'zi balikdar halqumi)dagi suyak tuzilma; ovqatni tişlab uzib oliş, çaynaş va tutib turiş uçun xizmat qiladi. Odamda bundan taşqari, ba'zi tovuşlarni talaffuz etişda ham qatnaşadi. Embrional rivojlaniş davrida T. epitelial burmalar — tiş plastinkalaridan hosil böladi. Homiladorlikning 5haftasidayoq hrmilada T. şakllana boşlaydi.
T.lar ketma-ket joylaşib, tiş yoyi yoki qatorini hosil qiladi. Katta yoşdagi kişilarda har bir tiş qatorida şakli va ildizlar soni bilan bir-biridan farq qiladigan 16 ta T.: 4 ta kesuvçi, 2 ta qoziq, 4 ta kiçik jağ va 6 ta katta jağ T. joylaşgan. Yuqori va pastki T. qatorlari ma'lum munosabatda jipslaşadi. Odatda, sut va doimiy T.lar böladi. Sut T.lar doimiy T.lar şakliga öxşaş, lekin kiçik va ildizi birmunça kaltaroq; ular emizikli yoşda yorib çiqadi va doimiy T.lar bilan almaşgunça, ya'ni 12— 13 yoşgaça turadi. Bolalar T.ining şakllanişida ayolning homiladorlik davrida sifatli ovqatlanişi va bolalarni töğri ovqatlantiriş (q. Gödak) muhim ahamiyatga ega.
Tiş tuzilişi. T. koronka, böyin va ildizdan iborat; koronka va ildizni T. böyni çegaralab turadi. T. böyni toraygan bölib, uning atrofidagi şilliq qavat milk bilan örab olingan. Koronka va ildiz içida T. böşliği hamda ildiz kanallari bor. Kanal ildiz oxirida teşik orqali T. böşliğiga oçiladi, bu teşik orqali T. böşliğiga qon tomirlari va nerv tolalari ötadi. T.ning asosiy qismini dentin taşkil etadi. Koronka kismi emal, ildizi suyak töqima (sement) bilan qoplangan. T. ildizi va suyak katakçasi orasida uni uşlab turuvçi boylamlar (paylar) bor; ularni ildiz qobiği yoki periodont deyiladi. Periodontdan T. böşliğiga T.ni oziklantiruvçi tomirlar va nervlar kiradi. T. içidagi böşliqsa T. eti yoki pulpa bilan tölgan ildiz kanali bor. Pulpa ğovak biriktiruvçi töqima, tomirlar, nervlar va har xil hujayralardan tuzilgan; pulpada T. dagi qattiq töqimalarning moddalar almaşinuviga yordam beradigan hujayralar — odontoblastlar bor; ulardan kanalçalar orqali dentin içiga kirib boruvçi şoxçalar (tarmokçalar) çiqadi.
T. kurtagida birinçi dentin, keyin emal hosil böladi. Avval ular, asosan, organik moddalardan iborat öziga xos töqimadan tuzilgan bölib, keyinçalik homiladorlikning 5oyi oxiriga kelib, bu oraliq moddalarga mineral moddalar, asosan, kalsiy tuzlari singiy boşlaydi. Mineral tuzlar kristall holida ötirib, emal va dentinga qattiqlik beradi. Sut hamda doimiy T.larning dentin va emaldan tuzilgan koronkasi T. çiqişidan oldinoq şakllanib bölgan böladi. Emal juda qattiq bölib, tarkibida 96% gaça, dentinda esa 72% ça anorganik (mineral) moddalar bor.
Tiş çiqişi ma'lum muddat va tartib asosida böladi. Bolalarda birinçi bölib pastki, keyin yuqori kesuvçi T.lar çiqadi (6—8 oygaça); bola 8—12 oyligida avval pastki yon, keyin yuqorigi yon kesuvçi T.lar çiqadi. Söngra tartib bilan birinçi jağ (12— 16 oy), qoziq (16—20 oy) va ikkinçi jağ T. (20—30 oy) çiqadi. Soğlom bolalarda bu muddat bir oz ilgariroq yoki keçroq keçişi mumkin. Köpinça bola 2 yaşarligida 20 ta sut T. çiqib böladi. T. çiqişi fiziologik jarayon bölib, odatda, oğriq bilan keçadi; bu davrda bola isitmalaşi, milki yalliğlanib, qiçişişi mumkin; u bezovta böla boşlaydi va qattiq narsalar (qoşiq, suyakdan qilingan va b.) ni milkiga işqalagisi keladi; sölak bezlarining faoliyati tezlaşganligi tufayli köp sölak ajrala boşlaydi, bolada betoblik alomatlari paydo bölsa, darhol vraçga körsatiş zarur.
Doimiy Tlar 5—6 yoşdan çiqa boşlaydi; dastlab birinçi katta jağ T. (sut jağ T.lar orqasidan) çiqadi. 6—8 yoşda markaziy kesuvçi T. (oldin pastki, keyin kjrrigi); 9—10 yoşda yon kesuvçi T.lar, 12—14 yoşda qoziq va kiçik jağ T. sut T.lar örniga almaşinib çikddi. Ikkinçi katta jag T. 14 yoşda, akd T. esa, odatda, 16 dan 25 yoşgaça çiqadi. Doimiy T.lar çiqişidan oldin sut T.lar ildizi sörila boşlaydi; bu çiqib kelayotgan doimiy T.lar koronkasi tegib turgan yerdan boşlanadi.
Odatda, T. ovqatni uzib oliş va çaynaş funksiyasini bajaradi. Çaynaş ovqat hazm qilişning boşlanişi bölib, ovkatni T. bilan maydalaş va sölak bilan aralaştirişdan iborat. Sölak tarkibidagi fermentlar ta'sirida oğiz böşliğida ovqatni hazm qiliş boşlanadi. Ovqatni oğizda yaxşilab maydalaş me'dada uning töla ğazm bölişiga imkon beradi. T. butunligi buzilsa yoki oğriydigan bölib qolsa, ovqat hazm qiliş ham izdan çiqadi.
Tiş anomaliyasi (T.ning qinğirqiyşiq ösişi) har xil böladi: ayrimlari faqat xunuk körinsa (kosmetik nuqson), boşqalarida çaynaş buzilişi mumkin. Mac, bir guruh T.ning tuğma bölmasligi yuz tuzilişini özgartirib yuboradi. Ba'zan ayrim doimiy T. şakllanib bölgan bölişiga qaramay, çiqmasdan jağ içida qolib ketadi (retinirlangan T.). Köpinça qoziq yoki aql T. şunday buladi. T. şakllanişining buzilişi homiladorlik davrida notöğri ovqatlaniş bilan boğliq bölişi ham mumkin. Bolalar jağining bir oz ösmay qolişiga çirigan sut T.larni erta olib taşlaş yoki doimiy T. kurtagining sut T. atrofidagi yalliğlaniş oqibatida irib, yöqolib ketişi sabab böladi. Ba'zan «ortiqça» T. çiqadi yoki ziç joylaşib qoladi, köpinça markaziy kesuvçi T. orasida katta oraliq — diastema böladi; agar T. örni bölmasa T.lar öz qatori taşqarisidan çiqadi.
T.ning juda. erta yoki keç çiqişi T. çiqişi buzilganligidan darak beradi. T.ning keç çiqişi köproq nimjon (me'daiçak funksiyasi buzilgan, zotiljam, raxit bölgan) bolalarda kuzatiladi. Köpinça jağ suyagining ösişi tugaganda aql T. çiqişi qiyinlaşadi. Bunda töliq çiqib ulgurmagan T. koronkasini qoplab turgan milk yalliğlanadi, öz vaqtida davo qilinmasa, yalliğlaniş jağ suyagi pardasiga tarqaladi (q. Periostit). T.ning şakllanişi va çiqişi davrida özgarişlar bölsa, bolani stomatolog vraçga körsatiş zarur, u kasallaniş sababini aniklab, tegişli davo tayinlaydi; lozim bölsa, soha mutaxassislari jalb etiladi. T. paydo bölişi va şakllanişi davrida bola organizmida moddalar almaşinuvining buzilişi (ötkir infeksiya, töliq ovqatlanmaslik) natijasida T.ning qattiq töqimasi töla rivojlanib ulgurmaydi (bu emal gipoplaziyasi deb ataladi).
Ba'zan dentin emal bilan qoplanmay qoladi. Bundam tiş, odatda, «ogrimaydi», lekin çirigan böladi, şuning uçun bolani vaqtvaqti bilan stomatolog vraçga körsatib turgan ma'qul.
Tiş şikastlaridan uning qimirlab qolişi (tuşişi), koronkasining bir kismi çetnaşi, ildizi sinişi köproq uçraydi. Bunda T. qattiq oğrib, atrofidagi töqimalar şişadi. T. şikastlanganda öz vaqtida stomatolog vraçga murojaat qiliş kerak. T. yangi şikastlanganda davo qilinsa, uning ildizi saklab qolinadi.
Tiş kasalliklaridan eng köp tarqalgani uning çirişidir (q. Tiş çirişi). T. kasalliklarining vujudga kelişida T.da hosil böladigan qatlamlar muhim rol öynaydi (q. Tiş toşi). T. çirişi öz vaqtida davolanmasa, pulpaga utib, uni yalliğlantiradi (q. Pulpit), keyinçalik yalliğlaniş T. atrofidagi töqimaga ötadi (q. Periodontit). Hatto çirib yemirilgan T.ni muddatidan oldin olib taşlaş bola jagining ösişini tuxtatadi va T. rivojlanişining buzilişiga olib keladi. Agar T. atrofida yalliğlaniş bölsa, köpinça doimiy T.lar kurtagi şikastlanadi. Lekin doimiy T.larning çiqişiga sut T.lar tösqinlik qilayotgan bölsa, ularni olib taşlaş uçun stomatologga murojaat kiliş kerak. Doimiy T.larni olib taşlaş esa organizm uçun zararsiz deb bölmaydi. T.ni davolab bölmagan takdirdagina olib taşlanadi.
T. çirişidan taşqari flyuoroz, T.ning patologik siyqalanişi va gipersteziyasi (sezuvçanligi ortişi) kabi kasalliklari ham uçraydi.
Tiş flyuorozi içiladigan suvda ftor mikdori ortib ketişi bilan boglik, bölib, uning oldini oliş uçun suv ftorsizlantiriladi.
T.ni va oğiz böşliğini töğri parvariş qiliş T. kasalliklarining oldini oliş va öz vaqtida davolaş imkonini beradi; yilda 2 marta stomatolog vraçga körinib, u tavsiya etgan turli profilaktik çora va davoni bekamu kust bajariş T. holatini yaxşi saklaşda muhim rol uynaydi.
Ad.: Ahmedov N., Sodiqova 3., Normal anatomiya va fiziologiya, T., 2004.
Q.: Gödak, Periodontit, Periostit, Pulpit, Tiş toşi, Tiş çirişi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИШ — одам ва кўпчилик жағоғизли умуртқали ҳайвонлар оғиз бўшлиғи (баъзи баликдар ҳалқуми)даги суяк тузилма; овқатни тишлаб узиб олиш, чайнаш ва тутиб туриш учун хизмат қилади. Одамда бундан ташқари, баъзи товушларни талаффуз этишда ҳам қатнашади. Эмбрионал ривожланиш даврида Т. эпителиал бурмалар — тиш пластинкаларидан ҳосил бўлади. Ҳомиладорликнинг 5ҳафтасидаёқ ҳрмилада Т. шакллана бошлайди.
Т.лар кетма-кет жойлашиб, тиш ёйи ёки қаторини ҳосил қилади. Катта ёшдаги кишиларда ҳар бир тиш қаторида шакли ва илдизлар сони билан бир-биридан фарқ қиладиган 16 та Т.: 4 та кесувчи, 2 та қозиқ, 4 та кичик жағ ва 6 та катта жағ Т. жойлашган. Юқори ва пастки Т. қаторлари маълум муносабатда жипслашади. Одатда, сут ва доимий Т.лар бўлади. Сут Т.лар доимий Т.лар шаклига ўхшаш, лекин кичик ва илдизи бирмунча калтароқ; улар эмизикли ёшда ёриб чиқади ва доимий Т.лар билан алмашгунча, яъни 12— 13 ёшгача туради. Болалар Т.ининг шаклланишида аёлнинг ҳомиладорлик даврида сифатли овқатланиши ва болаларни тўғри овқатлантириш (қ. Гўдак) муҳим аҳамиятга эга.
Тиш тузилиши. Т. коронка, бўйин ва илдиздан иборат; коронка ва илдизни Т. бўйни чегаралаб туради. Т. бўйни торайган бўлиб, унинг атрофидаги шиллиқ қават милк билан ўраб олинган. Коронка ва илдиз ичида Т. бўшлиғи ҳамда илдиз каналлари бор. Канал илдиз охирида тешик орқали Т. бўшлиғига очилади, бу тешик орқали Т. бўшлиғига қон томирлари ва нерв толалари ўтади. Т.нинг асосий қисмини дентин ташкил этади. Коронка кисми эмаль, илдизи суяк тўқима (цемент) билан қопланган. Т. илдизи ва суяк катакчаси орасида уни ушлаб турувчи бойламлар (пайлар) бор; уларни илдиз қобиғи ёки периодонт дейилади. Периодонтдан Т. бўшлиғига Т.ни озиклантирувчи томирлар ва нервлар киради. Т. ичидаги бўшлиқца Т. эти ёки пульпа билан тўлган илдиз канали бор. Пульпа ғовак бириктирувчи тўқима, томирлар, нервлар ва ҳар хил ҳужайралардан тузилган; пульпада Т. даги қаттиқ тўқималарнинг моддалар алмашинувига ёрдам берадиган ҳужайралар — одонтобластлар бор; улардан каналчалар орқали дентин ичига кириб борувчи шохчалар (тармокчалар) чиқади.
Т. куртагида биринчи дентин, кейин эмаль ҳосил бўлади. Аввал улар, асосан, органик моддалардан иборат ўзига хос тўқимадан тузилган бўлиб, кейинчалик ҳомиладорликнинг 5ойи охирига келиб, бу оралиқ моддаларга минерал моддалар, асосан, кальций тузлари сингий бошлайди. Минерал тузлар кристалл ҳолида ўтириб, эмаль ва дентинга қаттиқлик беради. Сут ҳамда доимий Т.ларнинг дентин ва эмалдан тузилган коронкаси Т. чиқишидан олдиноқ шаклланиб бўлган бўлади. Эмаль жуда қаттиқ бўлиб, таркибида 96% гача, дентинда эса 72% ча анорганик (минерал) моддалар бор.
Тиш чиқиши маълум муддат ва тартиб асосида бўлади. Болаларда биринчи бўлиб пастки, кейин юқори кесувчи Т.лар чиқади (6—8 ойгача); бола 8—12 ойлигида аввал пастки ён, кейин юқориги ён кесувчи Т.лар чиқади. Сўнгра тартиб билан биринчи жағ (12— 16 ой), қозиқ (16—20 ой) ва иккинчи жағ Т. (20—30 ой) чиқади. Соғлом болаларда бу муддат бир оз илгарироқ ёки кечроқ кечиши мумкин. Кўпинча бола 2 яшарлигида 20 та сут Т. чиқиб бўлади. Т. чиқиши физиологик жараён бўлиб, одатда, оғриқ билан кечади; бу даврда бола иситмалаши, милки яллиғланиб, қичишиши мумкин; у безовта бўла бошлайди ва қаттиқ нарсалар (қошиқ, суякдан қилинган ва б.) ни милкига ишқалагиси келади; сўлак безларининг фаолияти тезлашганлиги туфайли кўп сўлак ажрала бошлайди, болада бетоблик аломатлари пайдо бўлса, дарҳол врачга кўрсатиш зарур.
Доимий Тлар 5—6 ёшдан чиқа бошлайди; дастлаб биринчи катта жағ Т. (сут жағ Т.лар орқасидан) чиқади. 6—8 ёшда марказий кесувчи Т. (олдин пастки, кейин кжрриги); 9—10 ёшда ён кесувчи Т.лар, 12—14 ёшда қозиқ ва кичик жағ Т. сут Т.лар ўрнига алмашиниб чикдди. Иккинчи катта жаг Т. 14 ёшда, акд Т. эса, одатда, 16 дан 25 ёшгача чиқади. Доимий Т.лар чиқишидан олдин сут Т.лар илдизи сўрила бошлайди; бу чиқиб келаётган доимий Т.лар коронкаси тегиб турган ердан бошланади.
Одатда, Т. овқатни узиб олиш ва чайнаш функциясини бажаради. Чайнаш овқат ҳазм қилишнинг бошланиши бўлиб, овкатни Т. билан майдалаш ва сўлак билан аралаштиришдан иборат. Сўлак таркибидаги ферментлар таъсирида оғиз бўшлиғида овқатни ҳазм қилиш бошланади. Овқатни оғизда яхшилаб майдалаш меъдада унинг тўла ғазм бўлишига имкон беради. Т. бутунлиги бузилса ёки оғрийдиган бўлиб қолса, овқат ҳазм қилиш ҳам издан чиқади.
Тиш аномалияси (Т.нинг қинғирқийшиқ ўсиши) ҳар хил бўлади: айримлари фақат хунук кўринса (косметик нуқсон), бошқаларида чайнаш бузилиши мумкин. Mac, бир гуруҳ Т.нинг туғма бўлмаслиги юз тузилишини ўзгартириб юборади. Баъзан айрим доимий Т. шаклланиб бўлган бўлишига қарамай, чиқмасдан жағ ичида қолиб кетади (ретинирланган Т.). Кўпинча қозиқ ёки ақл Т. шундай булади. Т. шаклланишининг бузилиши ҳомиладорлик даврида нотўғри овқатланиш билан боғлиқ бўлиши ҳам мумкин. Болалар жағининг бир оз ўсмай қолишига чириган сут Т.ларни эрта олиб ташлаш ёки доимий Т. куртагининг сут Т. атрофидаги яллиғланиш оқибатида ириб, йўқолиб кетиши сабаб бўлади. Баъзан «ортиқча» Т. чиқади ёки зич жойлашиб қолади, кўпинча марказий кесувчи Т. орасида катта оралиқ — диастема бўлади; агар Т. ўрни бўлмаса Т.лар ўз қатори ташқарисидан чиқади.
Т.нинг жуда. эрта ёки кеч чиқиши Т. чиқиши бузилганлигидан дарак беради. Т.нинг кеч чиқиши кўпроқ нимжон (меъдаичак функцияси бузилган, зотилжам, рахит бўлган) болаларда кузатилади. Кўпинча жағ суягининг ўсиши тугаганда ақл Т. чиқиши қийинлашади. Бунда тўлиқ чиқиб улгурмаган Т. коронкасини қоплаб турган милк яллиғланади, ўз вақтида даво қилинмаса, яллиғланиш жағ суяги пардасига тарқалади (қ. Периостит). Т.нинг шаклланиши ва чиқиши даврида ўзгаришлар бўлса, болани стоматолог врачга кўрсатиш зарур, у касалланиш сабабини аниклаб, тегишли даво тайинлайди; лозим бўлса, соҳа мутахассислари жалб этилади. Т. пайдо бўлиши ва шаклланиши даврида бола организмида моддалар алмашинувининг бузилиши (ўткир инфекция, тўлиқ овқатланмаслик) натижасида Т.нинг қаттиқ тўқимаси тўла ривожланиб улгурмайди (бу эмаль гипоплазияси деб аталади).
Баъзан дентин эмаль билан қопланмай қолади. Бундам тиш, одатда, «огримайди», лекин чириган бўлади, шунинг учун болани вақтвақти билан стоматолог врачга кўрсатиб турган маъқул.
Тиш шикастларидан унинг қимирлаб қолиши (тушиши), коронкасининг бир кисми четнаши, илдизи синиши кўпроқ учрайди. Бунда Т. қаттиқ оғриб, атрофидаги тўқималар шишади. Т. шикастланганда ўз вақтида стоматолог врачга мурожаат қилиш керак. Т. янги шикастланганда даво қилинса, унинг илдизи саклаб қолинади.
Тиш касалликларидан энг кўп тарқалгани унинг чиришидир (қ. Тиш чириши). Т. касалликларининг вужудга келишида Т.да ҳосил бўладиган қатламлар муҳим роль ўйнайди (қ. Тиш тоши). Т. чириши ўз вақтида даволанмаса, пульпага утиб, уни яллиғлантиради (қ. Пульпит), кейинчалик яллиғланиш Т. атрофидаги тўқимага ўтади (қ. Периодонтит). Ҳатто чириб емирилган Т.ни муддатидан олдин олиб ташлаш бола жагининг ўсишини тухтатади ва Т. ривожланишининг бузилишига олиб келади. Агар Т. атрофида яллиғланиш бўлса, кўпинча доимий Т.лар куртаги шикастланади. Лекин доимий Т.ларнинг чиқишига сут Т.лар тўсқинлик қилаётган бўлса, уларни олиб ташлаш учун стоматологга мурожаат килиш керак. Доимий Т.ларни олиб ташлаш эса организм учун зарарсиз деб бўлмайди. Т.ни даволаб бўлмаган такдирдагина олиб ташланади.
Т. чиришидан ташқари флюороз, Т.нинг патологик сийқаланиши ва гиперстезияси (сезувчанлиги ортиши) каби касалликлари ҳам учрайди.
Тиш флюорози ичиладиган сувда фтор микдори ортиб кетиши билан боглик, бўлиб, унинг олдини олиш учун сув фторсизлантирилади.
Т.ни ва оғиз бўшлиғини тўғри парвариш қилиш Т. касалликларининг олдини олиш ва ўз вақтида даволаш имконини беради; йилда 2 марта стоматолог врачга кўриниб, у тавсия этган турли профилактик чора ва давони бекаму куст бажариш Т. ҳолатини яхши саклашда муҳим роль уйнайди.
Ад.: Аҳмедов Н., Содиқова 3., Нормал анатомия ва физиология, Т., 2004.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.