Tiş çirişi

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 426-b. — ziyouz.com

Tiş çirişi TIŞ ÇIRIŞI, tiş kariyesi tiş qattiq töqimalarining zararlanişi; tiş emali (dentin)ning astasekin yemirilib, kovak hosil bölişi. Bolalarda köp uçraydi. Köpinça bolalarning birinçi katta jağ tişlari (oltinçi tiş) çiriydi. T.ç. ovqatlaniş tarzining buzilişi; xamir ovqat va şirinliklarga ruju qiliş; ovqat tarkibida kaliy, fosfor va vitaminlar yetişmasligi, şuningdek, ovqatda höl meva va sabzavotlar bölmasligi hamda tişlarni notöğri parvariş qiliş oqibatida paydo bölişi mumkin. Bolalar tişining çirişiga homilador ayollarning ovqatlaniş rejimi, bolani notöğri ovqatlantiriş va b. ma'lum darajada ta'sir etadi. Içimlik suv tarkibida ftor kam bölgan joylarda bu kasallik köp uçraydi (asosan, bolalarda). Oğir infeksion kasallik bilan oğrigan bolalarda, ayniqsa, ularning baloğatga yetiş davrida (xususan, qizlarda) T.ç. tez avj olib ketadi. T. ç. köpinça homiladorlikda ham kuzatiladi, çunki bu davrda homila skeleti şakllanişi uçun zarur bölgan kalsiyga talab oşişi natijasida ona organizmida içki sekretsiya bezlari faoliyati va moddalar almaşinuvining buzilişi kabi fiziologik özgarişlar röy beradi.

T.ç. sezilarsiz boşlanadi. Dastlab tiş emali xiralaşib, ğadirbudurlaşadi, oqiş yoki sarğimtir doğ paydo böladi (q. Tiş); keyinçalik bu joy yumşab qoladi, bu — yuza T.ç. deyiladi; bunda tiş çötka bilan tozalanganda, şirin, nordon narsalar yeyilganda oğriydi. Çirigan tiş kovagi astasekin çuqurlaşib, emaldan dentinga ötadi, ana şunda örta T.ç. kelib çiqadi, ötkir keçganda mexanik, kimyoviy yoki issiqsovuq ta'sirida bir oz oğriq paydo böladi. T.ç. jarayoni dentin töqimasining içiga utişi natijasida pulpa ustida yumşab yupqalaşgan dentin qoladi; bunda çirigan tiş kovagiga ovqat kirişi (issiq, sovuk, suv va b. ta'sir etişi) bilan kuçli oğriq paydo bölib, ta'sirot yöqolganda darrov töxtaydi; bu — çuqur T.ç. deb ataladi. Agar öz vaqtida davo qilinmasa, mikrob tişning yumşoq töqimasi (pulpa)ga kirib, uni yalliğlantiradi — pulpit vujudga keladi; borabora tiş ildizi atrofidagi töqimalar ham yalliğlanişi mumkin, T.ç. ni stomatolog vraç davolaydi. Tiş kovagini tozalab plombalanadi.

Oldini oliş uçun organizm ehtiyojiga zarur mineral tuzlar (ayniqsa, kalsiy, fosfor), vitaminlar, yoğlar, uglevodlar va h.k.ga boy ovqatlar yeb turiş, ovqatlaniş rejimiga rioya qiliş, oğiz böşliğini soğlom saklaş kerak.

Q.: Tiş

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТИШ ЧИРИШИ, тиш кариеси тиш қаттиқ тўқималарининг зарарланиши; тиш эмали (дентин)нинг астасекин емирилиб, ковак ҳосил бўлиши. Болаларда кўп учрайди. Кўпинча болаларнинг биринчи катта жағ тишлари (олтинчи тиш) чирийди. Т.ч. овқатланиш тарзининг бузилиши; хамир овқат ва ширинликларга ружу қилиш; овқат таркибида калий, фосфор ва витаминлар етишмаслиги, шунингдек, овқатда ҳўл мева ва сабзавотлар бўлмаслиги ҳамда тишларни нотўғри парвариш қилиш оқибатида пайдо бўлиши мумкин. Болалар тишининг чиришига ҳомиладор аёлларнинг овқатланиш режими, болани нотўғри овқатлантириш ва б. маълум даражада таъсир этади. Ичимлик сув таркибида фтор кам бўлган жойларда бу касаллик кўп учрайди (асосан, болаларда). Оғир инфекцион касаллик билан оғриган болаларда, айниқса, уларнинг балоғатга етиш даврида (хусусан, қизларда) Т.ч. тез авж олиб кетади. Т. ч. кўпинча ҳомиладорликда ҳам кузатилади, чунки бу даврда ҳомила скелети шаклланиши учун зарур бўлган кальцийга талаб ошиши натижасида она организмида ички секреция безлари фаолияти ва моддалар алмашинувининг бузилиши каби физиологик ўзгаришлар рўй беради.

Т.ч. сезиларсиз бошланади. Дастлаб тиш эмали хиралашиб, ғадирбудурлашади, оқиш ёки сарғимтир доғ пайдо бўлади (қ. Тиш); кейинчалик бу жой юмшаб қолади, бу — юза Т.ч. дейилади; бунда тиш чўтка билан тозаланганда, ширин, нордон нарсалар ейилганда оғрийди. Чириган тиш коваги астасекин чуқурлашиб, эмалдан дентинга ўтади, ана шунда ўрта Т.ч. келиб чиқади, ўткир кечганда механик, кимёвий ёки иссиқсовуқ таъсирида бир оз оғриқ пайдо бўлади. Т.ч. жараёни дентин тўқимасининг ичига утиши натижасида пульпа устида юмшаб юпқалашган дентин қолади; бунда чириган тиш ковагига овқат кириши (иссиқ, совук, сув ва б. таъсир этиши) билан кучли оғриқ пайдо бўлиб, таъсирот йўқолганда дарров тўхтайди; бу — чуқур Т.ч. деб аталади. Агар ўз вақтида даво қилинмаса, микроб тишнинг юмшоқ тўқимаси (пульпа)га кириб, уни яллиғлантиради — пульпит вужудга келади; борабора тиш илдизи атрофидаги тўқималар ҳам яллиғланиши мумкин, Т.ч. ни стоматолог врач даволайди. Тиш ковагини тозалаб пломбаланади.

Олдини олиш учун организм эҳтиёжига зарур минерал тузлар (айниқса, кальций, фосфор), витаминлар, ёғлар, углеводлар ва ҳ.к.га бой овқатлар еб туриш, овқатланиш режимига риоя қилиш, оғиз бўшлиғини соғлом саклаш керак.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.