Jahon bozori
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 103–104-b. — ziyouz.com
Jahon bozori — xalqaro mehnat taqsimotida iştirok etiş b-n özaro boğlangan mamlakatlar örtasidagi barqaror tovar-pul munosabatlari tizimi. Xalqaro savdo munosabatlari qadimda ham mavjud bölgan, mamlakatlar örtasida iqtisodiy va siyosiy aloqalar milliy davlatlarning paydo bölişi b-n yuzaga kelgan, ammo köpgina mamlakatlar, söngra jaxondagi barça mamlakatlar savdosini qamraydigan J. b. (uning negizida jahon xöjaligi) faqat yirik maşinalaşgan industriyaga ötiş b-n şakllana boşladi va 20-a. boşiga kelib qaror topdi. Yirik maşinalaşgan işlab çiqarişga ötiş milliy bozor çegaralarini kengaytirdi, taşqi savdo u yoki bu mamlakatning içki taraqqiyotini töldiradigan omildan mamlakat xöjaligi taraqqiyotining zaruriy şartiga aylandi. Ixtisoslaşuv bir mamlakatda muayyan tovarni arzon va sifatli i. ç. imkonini bersa, tovarlarni i. ç.da resurslardan samarali foydalanişni ta'minlasa, şu tovarlar köplab yaratiladi va J. b.iga yetkazib beriladi. Biror mamlakatda resurelarni sarflaş qulay bölmagan yoki i. ç. imkoni bulmagan tovarlar J. b.dan sotib olinadi. J. b.da alohida narxlar — jahon narxlari amal qiladi; ayirboşlaş ulgurji şaklda va xalqaro birjalar vositasida olib boriladi.
J. b. tovar, mehnat, kapital va valyuta bozorlari majmuidan taşkil topadi (q. Mehnat bozori, Işçi kuçi bozori). J. b.da barça mamlakatlar taşqi savdosining majmuini ifoda etadigan xalqaro savdo amalga oşiriladi. Bu tarkiban jahon miqyosidagi eksport va importdan iborat, ularning qiymat böyiça nisbati savdo balansi deb yuritiladi.
J. b. xalqaro birjalar, savdo uylari, banklar, suğurta kompaniyalaridan iborat bulgan öz infratuzilmasiga ega. J. b. tölovlar va hisob-kitoblar xalqaro pul vazifasini ötovçi barqaror, erkin almaştiriladigan valyutalar, maye, AQŞ dollari, Yaponiya iyenasi va yevroda olib boriladi. J. b. ixtisoslaşgan xalqaro birjalardan iborat yirik segmentlariga ega. Maye, Çikago don birjasi, Liverpul paxta birjasi va London rangli metallar birjasi va b. J. b.da savdo-sotiq xalqaro birja bitimlari, ikki tomonlama yoki köp tomonlama birjadan taşqari bitimlar yönalişlarida boradi.
J. b.dagi savdo-sotiqni maxsus taşkilot — Jahon savdo taşqişyuti boşqarib boradi, davlatlararo savdo tartibi va qoidalarini belgilab beradi, unga a'zo bölganlar özlari uçun qulay savdo qiliş huquqini oladilar.
J. b.da investitsiya harakati ham yuz beradi, bu çet elda yangi korxonalarni quriş, eski korxonalarni sotib oliş yoki öziga birlaştiriş şakllariga ega. Bu işni asosan transmilliy xalqaro korporatsiyalar olib boradi. 2000 y. jahondagi bevosita xorij investitsiyalari 865 mlrd. AQŞ dollariga teng böldi. Ular amalga oşirgan oldi-sotdi operatsiyalari 1999 y.da 14 trln. dollarni taşkil etdi.
J. b.ning ulkan salohiyati milliy bozorlarga juda katta ta'sir ötkazadi, bu ta'sir mamlakatlarning manfaatlari nuqtai nazaridan ijobiy yoki salbiy bölişi mumkin. J. b. siğimi jami mamlakatlar bozor talabining import hisobiga qondiriladigan qismlari yiğindisiga teng.
J. b.da sanoati rivojlangan mamlakatlar iştiroki ustunlik qiladi va ular tayyor mahsulot b-n (jahon tovar eksportining 70% dan köproği) qatnaşadilar, rivojlanayotgan mamlakatlar asosan xom aşyo va işçi kuçi eksporti b-n iştirok etadilar.
J. b.da iştirok etadigan jami mamlakatlarning eksporti 6,48 trln. dollarni, importi 6,41 trln. dollarni taşkil qildi (1996; 1980 y.da tegişliça 2,44 va 2,42 trln. dollar).
Özbekiston J. b.da xom aşyo, energiya, rangli metall va b. eksporti b-n qatnaşadi, aksariyat texnologiya, kimyo mahsulotlari, oziq-ovqat tovarlarini import qiladi (yana q. Xalqaro savdo).
Ahmadjon Ölmasov.
Q.: Mehnat bozori
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАҲОН БОЗОРИ — халқаро меҳнат тақсимотида иштирок этиш б-н ўзаро боғланган мамлакатлар ўртасидаги барқарор товар-пул муносабатлари тизими. Халқаро савдо муносабатлари қадимда ҳам мавжуд бўлган, мамлакатлар ўртасида иқтисодий ва сиёсий алоқалар миллий давлатларнинг пайдо бўлиши б-н юзага келган, аммо кўпгина мамлакатлар, сўнгра жаxондаги барча мамлакатлар савдосини қамрайдиган Ж. б. (унинг негизида жаҳон хўжалиги) фақат йирик машиналашган индустрияга ўтиш б-н шакллана бошлади ва 20-а. бошига келиб қарор топди. Йирик машиналашган ишлаб чиқаришга ўтиш миллий бозор чегараларини кенгайтирди, ташқи савдо у ёки бу мамлакатнинг ички тараққиётини тўлдирадиган омилдан мамлакат хўжалиги тараққиётининг зарурий шартига айланди. Ихтисослашув бир мамлакатда муайян товарни арзон ва сифатли и. ч. имконини берса, товарларни и. ч.да ресурслардан самарали фойдаланишни таъминласа, шу товарлар кўплаб яратилади ва Ж. б.ига етказиб берилади. Бирор мамлакатда ресуреларни сарфлаш қулай бўлмаган ёки и. ч. имкони булмаган товарлар Ж. б.дан сотиб олинади. Ж. б.да алоҳида нархлар — жаҳон нархлари амал қилади; айирбошлаш улгуржи шаклда ва халқаро биржалар воситасида олиб борилади.
Ж. б. товар, меҳнат, капитал ва валюта бозорлари мажмуидан ташкил топади (қ. Меҳнат бозори, Ишчи кучи бозори). Ж. б.да барча мамлакатлар ташқи савдосининг мажмуини ифода этадиган халқаро савдо амалга оширилади. Бу таркибан жаҳон миқёсидаги экспорт ва импортдан иборат, уларнинг қиймат бўйича нисбати савдо баланси деб юритилади.
Ж. б. халқаро биржалар, савдо уйлари, банклар, суғурта компанияларидан иборат булган ўз инфратузилмасига эга. Ж. б. тўловлар ва ҳисоб-китоблар халқаро пул вазифасини ўтовчи барқарор, эркин алмаштириладиган валюталар, мае, АҚШ доллари, Япония иенаси ва еврода олиб борилади. Ж. б. ихтисослашган халқаро биржалардан иборат йирик сегментларига эга. Мае, Чикаго дон биржаси, Ливерпул пахта биржаси ва Лондон рангли металлар биржаси ва б. Ж. б.да савдо-сотиқ халқаро биржа битимлари, икки томонлама ёки кўп томонлама биржадан ташқари битимлар йўналишларида боради.
Ж. б.даги савдо-сотиқни махсус ташкилот — Жаҳон савдо ташқишюти бошқариб боради, давлатлараро савдо тартиби ва қоидаларини белгилаб беради, унга аъзо бўлганлар ўзлари учун қулай савдо қилиш ҳуқуқини оладилар.
Ж. б.да инвестиция ҳаракати ҳам юз беради, бу чет элда янги корхоналарни қуриш, эски корхоналарни сотиб олиш ёки ўзига бирлаштириш шаклларига эга. Бу ишни асосан трансмиллий халқаро корпорациялар олиб боради. 2000 й. жаҳондаги бевосита хориж инвестициялари 865 млрд. АҚШ долларига тенг бўлди. Улар амалга оширган олди-сотди операциялари 1999 й.да 14 трлн. долларни ташкил этди.
Ж. б.нинг улкан салоҳияти миллий бозорларга жуда катта таъсир ўтказади, бу таъсир мамлакатларнинг манфаатлари нуқтаи назаридан ижобий ёки салбий бўлиши мумкин. Ж. б. сиғими жами мамлакатлар бозор талабининг импорт ҳисобига қондириладиган қисмлари йиғиндисига тенг.
Ж. б.да саноати ривожланган мамлакатлар иштироки устунлик қилади ва улар тайёр маҳсулот б-н (жаҳон товар экспортининг 70% дан кўпроғи) қатнашадилар, ривожланаётган мамлакатлар асосан хом ашё ва ишчи кучи экспорти б-н иштирок этадилар.
Ж. б.да иштирок этадиган жами мамлакатларнинг экспорти 6,48 трлн. долларни, импорти 6,41 трлн. долларни ташкил қилди (1996; 1980 й.да тегишлича 2,44 ва 2,42 трлн. доллар).
Ўзбекистoн Ж. б.да хом ашё, энергия, рангли металл ва б. экспорти б-н қатнашади, аксарият технология, кимё маҳсулотлари, озиқ-овқат товарларини импорт қилади (яна қ. Халқаро савдо).
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.