Jahon tillari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 108–110-b. — ziyouz.com
Jahon tillari - yer yuzida hoz. yaşayotgan va qad. yaşab ötgan xalqlarning tillari. J. t. umumiy soni turli manbalarda 2500 dan 5000 va undan ortiq deb körsatiladi (bularning aniq sonini belgilaş juda murakkab, çunki tillar örtasidagi va bir tilning dialektlari orasidagi farqlar nihoyatda şartlidir). J. t. içida keng tarqalganlari (sözlaşuvçilar soniga köra) quyidagilar: xitoy, ingliz, rus, ispan, hind va urdu, indonez, arab, bengal, portugal, yapon, nemis, fransuz, italyan, panjob, telugu, koreys, maratxa, tamil, ukrain va b. Qardoşligiga köra J. t. tillar oiyaasita birlaşadi. Bulardan eng keng tarqalgani hind-eepona tillari oilasiga mansub tillardir. Mazkur tillar taraqqiyoti tarixida qad. hind davri — vedalar, sanskrit tili, örta hind davri
— pali va prakriti tili, sönggi hind davri — hoz. hind va unga yaqin bölgan urdu, bengal, maratha, panjob, gujorat, oriy sindxi, nepal, singal va b. alohida ajralib turadi. Eron tillari genetik jihatdan hind tillariga eng yaqin tillar hisoblanadi. Bular orasida qad. eron tili — kad. fors, ovasta, skif tillari; örta eron — örta fors (pahlaviy), parfiya, suğd, xorazm va b.; sönggi eron — fors, puştu (afğon), kurd, osetin, pomir, tojik va b. tillar alohida ajratib körsatiladi. Bu tillar vakillari mil. av. 3-ming yillikda Ğarbiy Osiyo va Şim. Qora dengiz va Kaspiy böyi hududlariga tarqay boşlaydi. Qad. hind tilidagi matnlarning dastlabkilari mil. av. 1-ming yillikda yozilgan bölib, prakriti tillari ulardan rivojlanib, ajralib çiqqan, öz navbatida bu tillardan sönggi hind tillari — hind, urdu, bengal, maratha, panjob, rajastxon, gujorat, oriy va b. tillar vujudga kelgan. Mil. av. 1-ming yillikdan boşlab Yevropada hind-yevropa tillarining ğarbiy guruhiga mansub tillardagi yozuv yodgorliklar ma'lum. Bular ulik italiy tillar bölib, lotin, falisiy, osk, umbars va b. şu guruhga mansub. Lotin tilining mahalliy turidan roman tillari tarkib topadi: bular — ispan, portugal, fransuz, katalon, provansal, italyan, sardin, reto-ro-man, rumin, moldovan va b. tillardir. Kelt tillari ham italiy tillariga yaqin turadi va hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini taşkil etadi. Buning tarkibiga hoz. breton, val (uels-breton), irland, şotland, gel, mena, şuningdek, ulik galla va kornuel (korn) tillari kiradi. Qad. hind-yevropa tillari oilasi guruhiga german tillari ham kiradi. Xoz. german tillari quyidagi guruhçalarga bölinadi: 1) şim. german (yoki Skandinaviya) guruhçasi. Buning tarkibiga şved, norveg, dan, island va fareriya tillari kiradi; 2) ğarbiy german guruhçasi. Buning tarkibiga ingliz, nemis, niderland (golland), friz, idiş va afrika tillari kiradi. Sobiq şarqiy german guruhçasiga kirgan tillar (got va b.) ulik tilga aylangan. Hind-yevropa tillari oilasiga kiruvçi baltlar va slavyan tillari guruhlari bir-biriga yaqin turadi. Boltik, tillari tarkibiga hoz. latiş, litva, şuningdek, ulikpruss va b. tillar kiradi. Slavyan tillari guruhida: şarqiy slavyan — rus, ukrain va belorus; ğarbiy slavyan — polyak, çex, slovak, lujitsa va ulik polab tillari; jan. slavyan tillari guruhida esa serb-xorvat, Sloveniya, bolgar, makedon, şuningdek, eski slavyan tillari bor. Grek, arman va alban tillari hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini taşkil etadi. Xet tili, toxar tili, frigiy, frakiy, illiriy va b. tillar köhna hind-yevropa tillaridan hisoblanadi.
Som-xom tillari (an'anaga köra afrika-osiyo tillari oilasi deb ham ataladi) tarkibiga som tillari (ulik akkad, eblait, köhna xanaan, qad. yahudiy, qad. oromiy, efiop va b. tillar, şuningdek, xoz. ivrit, arab, amxara, tikrika va b. tillar), barbaraliviya, çad (bular orasida eng köp tarqalgan — xausa), kuşit (somali, galla va b.), allaqaçon ulik tilga aylangan misr tili, undan kelib çiqqan kott tili kiradi.
Finugor tillari, bir tomondan, ugor tillari (venger, xanti va mansi tillari) ga, ikkinçi tomondan, 4 guruhçaga: perm (udmurt, komiziryan va komipermyak) tillari, volga (mari va mordva) tillari, boltiq böyifin (fin, eston, kenel va b.) tillari va suomi tillariga bölinadi.
Turk, özbek, ozarbayjon, tatar, qozoq, qirğiz, qoraqalpoq, çuvaş, boşqird, saxa, gagauz, qorayim va b., şuningdek, bir qator ulik tillar turkiy tillar oilasink taşkil etadi. Bu tillar quyidagi guruhlarga birlaşadi: 1) bulğor (çuvaş tili şunga mansub); 2) jan.-ğarbiy (turk, ozarbayjon, turkman va b. tillar); 3) şim.-ğarbiy (tatar, boşqird, qorayim, qumiq, nöğoy, qoraqalpoq, qozoq tillari va oltoy tillariga birlaşib qirğizqipçoq guruhini taşkil etuvçi qirğiz tili); 4) jan.-şarqiy (özbek va uyğur tillari); 5) şim.-şarqiy (Saxa Respublikasi, Sibir va Oltoydagi boşqa tillar, şuningdek, ulik turkiy tillar, ya'ni qad. turkiy yozuvdagi Urxun-Yenisey va b. yozuv yodgorligi bitilgan tillar).
Buryat, hoz. möğullarning öz tili va bularga yaqin qalmoq, oyrot va b. tillar möğul tillarini taşkil etadi. Tungusmanjur tillari tarkibiga manjur, even va b. tillar kiradi. J. t. orasida yapon tili (unga qardoş bölgan ryukyusi tili) aniq öz örniga ega emas. Ba'zi olimlar bularni (koreys tilini ham) oltoy tillari guruhiga qöşadilar. Dravid tillari tarkibiga telugu, tamil, kannada, malayalam, tulu, gondi va b. tillar, şuningdek, bularga qardoş elam tili kiradi. Ba'zi ilmiy farazlarga köra, hind-yevropa, som-xom, kartvel, örol, oltoy, dravid tillari yagona ulkan tillar oilasini taşkil etadi.
Kartvel (jan. Kavkaz) tillari tarkibiga gruzin, zan (yoki mergeloçan) va svan tillari kiradi. Şim. Kavkaz tillari 3 guruhdan — abxaz, adigey, nax va doğiston tillari guruxidan iborat. Xitoy-tibet tillari tarkibida xitoy, tibet-birma (tibet, birma, ulik tangut, kaçin), şuningdek, himo-lay, nevar va b. tillar bor. Ba'zi tasniflarga köra, avstronez tillari alohida oilani taşkil etadi va monkxemer, palaungva, Vyetnam, malakka, munda, myao-yao va b. tillarni öz içiga oladi. Malayya-polineziya tillari (q. Malayya tili va Polinez tillari) köpçilik olimlar tomonidan bir oilani taşkil etadi deb hisoblanadi. Uning tarkibi, an'anaga köra, 4 guruhga bulinadi: indonez tillari, melanez tillari, polinez tillari va mikronez tillari. Osiyo qit'asidagi tillar orasida kelib çiqişiga köra,turliça bölgan paleoosiyo tillari aloxida örin tutadi. Paleoosiyo tillari va ulib borayotgan ayna tilida Şim. Amerika indeyslari tillariga xos xususiyatlar uçraydi. Avstraliya tillari bitta oilani taşkil etadi. Garadye, narinyeri, mudura, aranda, vadyug va b. qabilalarning tillari şu oilaga mansub. Hind-Tinç okean (şu jumladan, köp sonli papuas tillari) va andaman tillarining bir-biriga qardoşligi aniqlangan. Afrika tub aholisining tillar tasnifi tugal işlangan emas. Öz tarkibiga eng kup tillarni nigerkordofan yoki kongo-kordofan oilasi birlaştirgan (q. Niger-kongo tillari). Bu oilaga mande, kva, bantu (şulardan eng kup tarqalgani suaxili), gur va b. tillar guruhi kiradi. Afrika xalqlari tillari orasida koysan tili (gottentot va ba'zi b. tillar) alohida örinni tutadi. Indeys tillari tugal tadqiq etilmagan, uzaro genetik aloqalari xususida aniq, ilmiy ma'lumotlar yöq. J. t.ning ançaginasi haqidagi ma'lumotlar bizgaça saqlanib qolgan qad. yozuv yodgorliklaridan ma'lum, köpgina tillar esa izsiz yöqolgan. Jan,-Şarqiy Osiyo, Afrika va Amerika xalqlari tillarining tasnifi işlab çiqilmagan. Şuning uçun insoniyatning til tarixi hoz. fanda unça töliq yoritilgan emas.
Ad.: Atlas narodov mira, M., 1964; Abdurahmonov T. A., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАҲОН ТИЛЛАРИ - ер юзида ҳоз. яшаётган ва қад. яшаб ўтган халқларнинг тиллари. Ж. т. умумий сони турли манбаларда 2500 дан 5000 ва ундан ортиқ деб кўрсатилади (буларнинг аниқ сонини белгилаш жуда мураккаб, чунки тиллар ўртасидаги ва бир тилнинг диалектлари орасидаги фарқлар ниҳоятда шартлидир). Ж. т. ичида кенг тарқалганлари (сўзлашувчилар сонига кўра) қуйидагилар: хитой, инглиз, рус, испан, ҳинд ва урду, индонез, араб, бенгал, португал, япон, немис, француз, итальян, панжоб, телугу, корейс, маратха, тамил, украин ва б. Қардошлигига кўра Ж. т. тиллар оияасита бирлашади. Булардан энг кенг тарқалгани ҳинд-eepona тиллари оиласига мансуб тиллардир. Мазкур тиллар тараққиёти тарихида қад. ҳинд даври — ведалар, санскрит тили, ўрта ҳинд даври
— пали ва пракрити тили, сўнгги ҳинд даври — ҳоз. ҳинд ва унга яқин бўлган урду, бенгал, маратҳа, панжоб, гужорат, орий синдхи, непал, сингал ва б. алоҳида ажралиб туради. Эрон тиллари генетик жиҳатдан ҳинд тилларига энг яқин тиллар ҳисобланади. Булар орасида қад. эрон тили — кад. форс, оваста, скиф тиллари; ўрта эрон — ўрта форс (паҳлавий), парфия, суғд, хоразм ва б.; сўнгги эрон — форс, пушту (афғон), курд, осетин, помир, тожик ва б. тиллар алоҳида ажратиб кўрсатилади. Бу тиллар вакиллари мил. ав. 3-минг йилликда Ғарбий Осиё ва Шим. Қoра денгиз ва Каспий бўйи ҳудудларига тарқай бошлайди. Қад. ҳинд тилидаги матнларнинг дастлабкилари мил. ав. 1-минг йилликда ёзилган бўлиб, пракрити тиллари улардан ривожланиб, ажралиб чиққан, ўз навбатида бу тиллардан сўнгги ҳинд тиллари — ҳинд, урду, бенгал, маратҳа, панжоб, ражастхон, гужорат, орий ва б. тиллар вужудга келган. Мил. ав. 1-минг йилликдан бошлаб Европада ҳинд-европа тилларининг ғарбий гуруҳига мансуб тиллардаги ёзув ёдгорликлар маълум. Булар улик италий тиллар бўлиб, лотин, фалисий, оск, умбарс ва б. шу гуруҳга мансуб. Лотин тилининг маҳаллий туридан роман тиллари таркиб топади: булар — испан, португал, француз, каталон, провансал, итальян, сардин, рето-ро-ман, румин, молдован ва б. тиллардир. Кельт тиллари ҳам италий тилларига яқин туради ва ҳинд-европа тиллари оиласининг алоҳида гуруҳини ташкил этади. Бунинг таркибига ҳоз. бретон, вал (уэльс-бретон), ирланд, шотланд, гэль, мена, шунингдек, улик галла ва корнуэл (корн) тиллари киради. Қад. ҳинд-европа тиллари оиласи гуруҳига герман тиллари ҳам киради. Хоз. герман тиллари қуйидаги гуруҳчаларга бўлинади: 1) шим. герман (ёки Скандинавия) гуруҳчаси. Бунинг таркибига швед, норвег, дан, исланд ва фарерия тиллари киради; 2) ғарбий герман гуруҳчаси. Бунинг таркибига инглиз, немис, нидерланд (голланд), фриз, идиш ва африка тиллари киради. Собиқ шарқий герман гуруҳчасига кирган тиллар (гот ва б.) улик тилга айланган. Ҳинд-европа тиллари оиласига кирувчи балтлар ва славян тиллари гуруҳлари бир-бирига яқин туради. Болтик, тиллари таркибига ҳоз. латиш, литва, шунингдек, уликпрусс ва б. тиллар киради. Славян тиллари гуруҳида: шарқий славян — рус, украин ва белорус; ғарбий славян — поляк, чех, словак, лужица ва улик полаб тиллари; жан. славян тиллари гуруҳида эса серб-хорват, Словения, болгар, македон, шунингдек, эски славян тиллари бор. Грек, арман ва албан тиллари ҳинд-европа тиллари оиласининг алоҳида гуруҳини ташкил этади. Хет тили, тохар тили, фригий, фракий, иллирий ва б. тиллар кўҳна ҳинд-европа тилларидан ҳисобланади.
Сом-хом тиллари (анъанага кўра африка-осиё тиллари оиласи деб ҳам аталади) таркибига сом тиллари (улик аккад, эблаит, кўҳна ханаан, қад. яҳудий, қад. оромий, эфиоп ва б. тиллар, шунингдек, хоз. иврит, араб, амхара, тикрика ва б. тиллар), барбараливия, чад (булар орасида энг кўп тарқалган — хауса), кушит (сомали, галла ва б.), аллақачон улик тилга айланган миср тили, ундан келиб чиққан котт тили киради.
Финугор тиллари, бир томондан, угор тиллари (венгер, ханти ва манси тиллари) га, иккинчи томондан, 4 гуруҳчага: перм (удмурт, комизирян ва комипермяк) тиллари, волга (мари ва мордва) тиллари, болтиқ бўйифин (фин, эстон, кенель ва б.) тиллари ва суоми тилларига бўлинади.
Турк, ўзбек, озарбайжон, татар, қозоқ, қирғиз, қорақалпоқ, чуваш, бошқирд, саха, гагауз, қорайим ва б., шунингдек, бир қатор улик тиллар туркий тиллар оиласинк ташкил этади. Бу тиллар қуйидаги гуруҳларга бирлашади: 1) булғор (чуваш тили шунга мансуб); 2) жан.-ғарбий (турк, озарбайжон, туркман ва б. тиллар); 3) шим.-ғарбий (татар, бошқирд, қорайим, қумиқ, нўғой, қорақалпоқ, қозоқ тиллари ва олтой тилларига бирлашиб қирғизқипчоқ гуруҳини ташкил этувчи қирғиз тили); 4) жан.-шарқий (ўзбек ва уйғур тиллари); 5) шим.-шарқий (Саха Республикаси, Сибирь ва Олтойдаги бошқа тиллар, шунингдек, улик туркий тиллар, яъни қад. туркий ёзувдаги Урхун-Енисей ва б. ёзув ёдгорлиги битилган тиллар).
Бурят, ҳоз. мўғулларнинг ўз тили ва буларга яқин қалмоқ, ойрот ва б. тиллар мўғул тилларини ташкил этади. Тунгусманжур тиллари таркибига манжур, эвен ва б. тиллар киради. Ж. т. орасида япон тили (унга қардош бўлган рюкюси тили) аниқ ўз ўрнига эга эмас. Баъзи олимлар буларни (корейс тилини ҳам) олтой тиллари гуруҳига қўшадилар. Дравид тиллари таркибига телугу, тамил, каннада, малаялам, тулу, гонди ва б. тиллар, шунингдек, буларга қардош элам тили киради. Баъзи илмий фаразларга кўра, ҳинд-европа, сом-хом, картвель, ўрол, олтой, дравид тиллари ягона улкан тиллар оиласини ташкил этади.
Картвель (жан. Кавказ) тиллари таркибига грузин, зан (ёки мергелочан) ва сван тиллари киради. Шим. Кавказ тиллари 3 гуруҳдан — абхаз, адигей, нах ва доғистон тиллари гурухидан иборат. Хитой-тибет тиллари таркибида хитой, тибет-бирма (тибет, бирма, улик тангут, качин), шунингдек, ҳимо-лай, невар ва б. тиллар бор. Баъзи таснифларга кўра, австронез тиллари алоҳида оилани ташкил этади ва монкхемер, палаунгва, Вьетнам, малакка, мунда, мяо-яо ва б. тилларни ўз ичига олади. Малайя-полинезия тиллари (қ. Малайя тили ва Полинез тиллари) кўпчилик олимлар томонидан бир оилани ташкил этади деб ҳисобланади. Унинг таркиби, анъанага кўра, 4 гуруҳга булинади: индонез тиллари, меланез тиллари, полинез тиллари ва микронез тиллари. Осиё қитъасидаги тиллар орасида келиб чиқишига кўра,турлича бўлган палеоосиё тиллари алохида ўрин тутади. Палеоосиё тиллари ва улиб бораётган айна тилида Шим. Америка индейслари тилларига хос хусусиятлар учрайди. Австралия тиллари битта оилани ташкил этади. Гарадье, нариньери, мудура, аранда, вадюг ва б. қабилаларнинг тиллари шу оилага мансуб. Ҳинд-Тинч океан (шу жумладан, кўп сонли папуас тиллари) ва андаман тилларининг бир-бирига қардошлиги аниқланган. Африка туб аҳолисининг тиллар таснифи тугал ишланган эмас. Ўз таркибига энг куп тилларни нигеркордофан ёки конго-кордофан оиласи бирлаштирган (қ. Нигер-конго тиллари). Бу оилага манде, ква, банту (шулардан энг куп тарқалгани суахили), гур ва б. тиллар гуруҳи киради. Африка халқлари тиллари орасида койсан тили (готтентот ва баъзи б. тиллар) алоҳида ўринни тутади. Индейс тиллари тугал тадқиқ этилмаган, узаро генетик алоқалари хусусида аниқ, илмий маълумотлар йўқ. Ж. т.нинг анчагинаси ҳақидаги маълумотлар бизгача сақланиб қолган қад. ёзув ёдгорликларидан маълум, кўпгина тиллар эса изсиз йўқолган. Жан,-Шарқий Осиё, Африка ва Америка халқлари тилларининг таснифи ишлаб чиқилмаган. Шунинг учун инсониятнинг тил тарихи ҳоз. фанда унча тўлиқ ёритилган эмас.
Ад.: Атлас народов мира, М., 1964; Абдураҳмонов Т. А., Рустамов А., Қадимги туркий тил, Т., 1982.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.