Jalolquduq tumani

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 46–47-b. — ziyouz.com

Jalolquduq tumani - Andijon viloyati tumani. 1926 y. 29 sent. da taşkil etilgan (1962 y. 24 dek.da Xöjaobod tumani b-n birlaştirilgan. 1973 y. 12 apr.da qayta tuzildi). Tuman viloyatining Qörğontepa, Xöjaobod, Andijon tumanlari hamda qöşni Qirğiziston Respublikasi b-n çegaradoş. Mayd. 0,37 ming km2. Axolisi 132,6 ming kişi (2000). J. t.da 1 şahar (Oxunboboyev), 1 şaharça (Janubiy Olamuşuk), 8 qişloq fuqarolari yiğini (Abdullabiy, Beştol, Yorqişloq, Jalolquduq, Kolxozqişloq, Oyim, Teşiktoş, Qatortol) bor. Markazi — Oxunboboyev ş.

Jalolquduq va unga yondoş qişloqlar öramida yoğingarçilik köproq bulganligidan u yerlar ilgari qamişzor, töqayzor bulgan. Tuman nomi «jela» yoki «jelak» sözidan kelib çiqqan degan rivoyatlar bor: utmişda mahalliy aholi zovur, buloq va quduqlarga jela taşlab baliq ovlagan ekan. Jela qöyiladigan quduqlar asta-sekin «jelaquduq» deb ataladigan bölganmiş. Keyinçalik bu nom talaffuzda özgarib «jalaquduq», «jalolquduq» şaklida qişloq, söngra tumanga nom bölib qolgan deyiladi.

Tabiati.J. t. viloyatining şim.- şarqida joylaşgan. Relyefi past-tekislik, qir va adirlardan iborat. Iqlimi keskin kontinental. Iyulning örtaça t-rasi 27°, yanv.niki —3°. Vegetatsiya davri 160—180kun. Yiliga örtaça 250 mm yoğin yoğadi. Tuman hududidan Andijonsoy (3,5 km), Şahrixonsoy, Savay kanallari, Qoradaryo oqib ötadi. Tuman yerlari oç tusli ötloqi böz tuproqdan iborat. Adirlarda efemer ösimliklar, ekin ekilmaydigan yerlarda şuvoq, şöra ösadi.

Aholisi , asosan özbeklar. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 358 kişi. Qişloq axolisi 80% ni, şaharliklar 20% ni taşkil qiladi.

J. t. hududida 11 arxeologik tepalik, 5 me'moriy yodgorlik saqlanib qolgan. Dalvarzintepa, Qoratepa, Eşontoğa va Qiliçmozor tepaliklari eng qad. arxeologik yodgorliklar, Toşmasjid esa milliy me'morlik namunasidir. Farğonaliklar 8-a. boşida Farğona vodiysiga bostirib kelgan Qutayba ibn Muslim boşçiligidagi arab qöşinlariga qattiq qarşilik körsatganlar. Qutayba yangi saylangan xalifa Sulaymonga böysunişdan boş tortganligi uçun xos askarlari tomonidan 715 y.da hozirgi J. t. hududida öldirilgan. Tarixçi Narşaxiyning yozişiça, Qutaybaning qabri Koh qişloğida. Bu qişloq yonidagi qabriston «Raboti sarhang» (hoz. «Mozorbuva») deb ataladi. Xöjaligi. J. t.da Söfiqişloq paxta z-di, Oyimda «Bunyod» momiq i. ç. korxonasi, davlat podşipnik z-di, parrandaçilik f-kasi, Oxunboboyev makka saralaş korxonasi, Yorqişloqda ip yigiruv-töquv k-ti, Gurunçmozor neft bazasi, mexanizatsiyalaşgan köçma kolonna faoliyat körsatmokda. «As-Oyimtekstil», «Topas», Özbekiston-Turkiya, Özbekiston-Rossiya qöşma korxonalari taşkil etilgan (1999). 200 dan ziyod kiçik korxona va firma mavjud.

Tuman q. x. asosan paxtaçilikka ixtisoslaşgan. Ğallaçilik, boğdorçilik, sabzavotçilik, çorvaçilik b-n ham şuğullaniladi. Q. x.da foydalaniladigan yer mayd. 25,1 ming ga. Paxta, ğalla ekinlari, sabzavot-poliz ekinlari yetiştiriladi. Pilla yetiştiriş yölga qöyilgan. K,. x.da korporatsiya, dehqon-fermer xöjaligi uyuşmalari, şirkatlar taşkil qilingan. Çorvaçilik fermalari xususiylaştirilgan. Q. x.dagi yalpi mahsulotning 99% mulkçilikning nodavlat sektoriga töğri keladi. Dehqon-fermer xöjaliklari va xususiylaştirilgan şaxsiy fermalarda 5,3 ming qoramol, 6,7 ming qöy-eçki, 391 yilqi, 70 mingga yaqin parranda boqiladi.

Tuman hududidan qariyb 25 km t. y. ötgan. Andijon—Xonobod t. y. elektrlaştirilgan.

30 ga yaqin umumiy ta'lim maktabida 28 mingdan ziyod öquvçi bilim olmoqda. 2 litsey, tillar litsey-internati, 3 gimnaziya, 3 musiqa maktabi, 800 örinli 6 kasalxona, Janubiy Olamuşukda fizioterapiya sanatoriysi, «Pillakor», «Andijon» dam oliş uylari, Yorqişloqda «Neftçi» davolaş sanatoriysi, 34 jamoat kutubxonasi, 14 klub, Oxunboboyev ş.da ölkaşunoslik muzeyi, madaniyat va istirohat boği bor. 1931 y.dan «Uçqun», söngra «Olğa» tuman gaz. naşr etilgan. 1999 y.dan «Jalolquduq hayoti» tuman gaz. çop etilmokda (adadi 3000).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖАЛОЛҚУДУҚ ТУМАНИ - Андижон вилояти тумани. 1926 й. 29 сент. да ташкил этилган (1962 й. 24 дек.да Хўжаобод тумани б-н бирлаштирилган. 1973 й. 12 апр.да қайта тузилди). Туман вилоятининг Қўрғонтепа, Хўжаобод, Андижон туманлари ҳамда қўшни Қирғизистон Республикаси б-н чегарадош. Майд. 0,37 минг км2. Ахoлиси 132,6 минг киши (2000). Ж. т.да 1 шаҳар (Охунбобоев), 1 шаҳарча (Жанубий Оламушук), 8 қишлоқ фуқаролари йиғини (Абдуллабий, Бештол, Ёрқишлоқ, Жалолқудуқ, Колхозқишлоқ, Ойим, Тешиктош, Қатортол) бор. Маркази — Охунбобоев ш.

Жалолқудуқ ва унга ёндош қишлоқлар ўрамида ёғингарчилик кўпроқ булганлигидан у ерлар илгари қамишзор, тўқайзор булган. Туман номи «жела» ёки «желак» сўзидан келиб чиққан деган ривоятлар бор: утмишда маҳаллий аҳоли зовур, булоқ ва қудуқларга жела ташлаб балиқ овлаган экан. Жела қўйиладиган қудуқлар аста-секин «желақудуқ» деб аталадиган бўлганмиш. Кейинчалик бу ном талаффузда ўзгариб «жалақудуқ», «жалолқудуқ» шаклида қишлоқ, сўнгра туманга ном бўлиб қолган дейилади.

Табиати.Ж. т. вилоятининг шим.- шарқида жойлашган. Рельефи паст-текислик, қир ва адирлардан иборат. Иқлими кескин континентал. Июлнинг ўртача т-раси 27°, янв.ники —3°. Вегетация даври 160—180кун. Йилига ўртача 250 мм ёғин ёғади. Туман ҳудудидан Андижонсой (3,5 км), Шаҳрихонсой, Савай каналлари, Қорадарё оқиб ўтади. Туман ерлари оч тусли ўтлоқи бўз тупроқдан иборат. Адирларда эфемер ўсимликлар, экин экилмайдиган ерларда шувоқ, шўра ўсади.

Аҳолиси , асосан ўзбеклар. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 358 киши. Қишлоқ ахoлиси 80% ни, шаҳарликлар 20% ни ташкил қилади.

Ж. т. ҳудудида 11 археологик тепалик, 5 меъморий ёдгорлик сақланиб қолган. Далварзинтепа, Қоратепа, Эшонтоға ва Қиличмозор тепаликлари энг қад. археологик ёдгорликлар, Тошмасжид эса миллий меъморлик намунасидир. Фарғоналиклар 8-а. бошида Фарғона водийсига бостириб келган Қутайба ибн Муслим бошчилигидаги араб қўшинларига қаттиқ қаршилик кўрсатганлар. Қутайба янги сайланган халифа Сулаймонга бўйсунишдан бош тортганлиги учун хос аскарлари томонидан 715 й.да ҳозирги Ж. т. ҳудудида ўлдирилган. Тарихчи Наршахийнинг ёзишича, Қутайбанинг қабри Коҳ қишлоғида. Бу қишлоқ ёнидаги қабристон «Работи сарҳанг» (ҳоз. «Мозорбува») деб аталади. Хўжалиги. Ж. т.да Сўфиқишлоқ пахта з-ди, Ойимда «Бунёд» момиқ и. ч. корхонаси, давлат подшипник з-ди, паррандачилик ф-каси, Охунбобоев макка саралаш корхонаси, Ёрқишлоқда ип йигирув-тўқув к-ти, Гурунчмозор нефть базаси, механизациялашган кўчма колонна фаолият кўрсатмокда. «Ас-Ойимтекстил», «Топас», Ўзбекистон-Туркия, Ўзбекистон-Россия қўшма корхоналари ташкил этилган (1999). 200 дан зиёд кичик корхона ва фирма мавжуд.

Туман қ. х. асосан пахтачиликка ихтисослашган. Ғаллачилик, боғдорчилик, сабзавотчилик, чорвачилик б-н ҳам шуғулланилади. Қ. х.да фойдаланиладиган ер майд. 25,1 минг га. Пахта, ғалла экинлари, сабзавот-полиз экинлари етиштирилади. Пилла етиштириш йўлга қўйилган. К,. х.да корпорация, деҳқон-фермер хўжалиги уюшмалари, ширкатлар ташкил қилинган. Чорвачилик фермалари хусусийлаштирилган. Қ. х.даги ялпи маҳсулотнинг 99% мулкчиликнинг нодавлат секторига тўғри келади. Деҳқон-фермер хўжаликлари ва хусусийлаштирилган шахсий фермаларда 5,3 минг қорамол, 6,7 минг қўй-эчки, 391 йилқи, 70 мингга яқин парранда боқилади.

Туман ҳудудидан қарийб 25 км т. й. ўтган. Андижон—Хонобод т. й. электрлаштирилган.

30 га яқин умумий таълим мактабида 28 мингдан зиёд ўқувчи билим олмоқда. 2 лицей, тиллар лицей-интернати, 3 гимназия, 3 мусиқа мактаби, 800 ўринли 6 касалхона, Жанубий Оламушукда физиотерапия санаторийси, «Пиллакор», «Андижон» дам олиш уйлари, Ёрқишлоқда «Нефтчи» даволаш санаторийси, 34 жамоат кутубхонаси, 14 клуб, Охунбобоев ш.да ўлкашунослик музейи, маданият ва истироҳат боғи бор. 1931 й.дан «Учқун», сўнгра «Олға» туман газ. нашр этилган. 1999 й.дан «Жалолқудуқ ҳаёти» туман газ. чоп этилмокда (адади 3000).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.