Jalolquduq tumani

Jalolquduq tumani — Andijon viloyatining şimoli-şarqidagi tuman. ÖzME naşr etilgan davrda ma'muriy markazi Oxunboboyev şahri bölgan; Rusça Vikipediyaga köra, hozir tuman markazi Jalaquduq şahri, tumanning rasmiy nomi esa 2016-yilgaça Jalolquduq şaklida yozilgan.1

ÖzME'ga köra, tuman 1926-yil 29-sentyabrda taşkil etilgan. 1962-yil 24-dekabrda Xöjaobod tumani bilan birlaştirilib, 1973-yil 12-aprelda yana alohida tuman sifatida tiklangan. Hudud qadimdan özlaştirilgan: ÖzME bu yerda 11 ta arxeologik tepalik va 5 ta me'moriy yodgorlik saqlanganini qayd etadi. Dalvarzintepa, Qoratepa, Eşontoğa va Qiliçmozor tepaliklari eng qadimiy yodgorliklar sirasiga kiradi, Toşmasjid esa milliy me'morlik namunasi hisoblanadi.

VIII asr boşida Farğona vodiysiga yurgan Qutayba ibn Muslim qöşinlari mahalliy aholining qattiq qarşiligiga uçragan. ÖzME'ga köra, yangi xalifa Sulaymonga böysunmagan Qutayba 715-yilda hozirgi tuman hududida öz askarlari tomonidan öldirilgan. Narşaxiy uning qabri Koh qişloğida ekanini yozgan; şu qişloq yonidagi qabriston «Raboti sarhang», hozir esa «Mozorbuva» deb ataladi.

ÖzME keltirgan rivoyatga köra, ilgari bu yerlar yoğin köp bölgani uçun qamişzor va töqayzor bölgan. Mahalliy aholi ariq, buloq va quduqlarga «jela» (yoki «jelak») deb atalgan tör taşlab baliq tutgan, şunday quduqlar «jelaquduq» deb atala boşlagan. Vaqt ötişi bilan bu nom talaffuzda özgarib, avval qişloq, keyin tuman nomiga aylangan.

Tuman viloyatning Qörğontepa, Xöjaobod va Andijon tumanlari hamda Qirğiziston bilan çegaradoş; Rusça Vikipediya bu qatorga Paxtaobod tumani hamda Qirğizistonning Öş va Jalolobod viloyatlarini ham qöşadi. Maydoni 370 km². Yer yuzasi past tekislik, qir va adirlardan iborat. Iqlimi keskin kontinental: iyulning örtaça harorati 27°, yanvarniki −3°, yillik yoğin taxminan 250 mm, vegetatsiya davri 160–180 kun. Hududdan Andijonsoy, Şahrixonsoy va Savay kanallari hamda Qoradaryo oqib ötadi. Tuproği oç tusli ötloqi böz tuproq; adirlarni bahorda efemer ösimliklar qoplaydi, işlanmagan yerlarda şuvoq va şöra ösadi.

ÖzME'ga köra, 2000-yilda aholi 132,6 ming kişi bölgan, ularning asosiy qismi özbeklar. Ziçlik 1 km² ga 358 kişi, aholining 80 foizi qişloqlarda yaşagan. Rusça Vikipediyada aholi soni 195 mingdan ortiq, ziçlik 1 km² ga 397 kişi deb berilgan; uning ma'lumotiga köra, tuman tarkibida 1 şahar, 7 şaharça va 7 qişloq fuqarolari yiğini bor.

Qişloq xöjaligining asosiy tarmoği — paxtaçilik; ğallaçilik, boğdorçilik, sabzavotçilik, çorvaçilik va pillaçilik ham rivojlangan. ÖzME'ga köra, qişloq xöjaligida 25,1 ming gektar yerdan foydalaniladi. Sanoat korxonalaridan Söfiqişloqdagi paxta tozalaş zavodi, Oyimdagi momiq işlab çiqaruvçi korxona, podşipnik zavodi va Yorqişloqdagi ip yigiruv-töquv kombinati nomlari keltiriladi; 1999-yilda bir neça qöşma korxona taşkil etilgan. Tuman orqali 25 km ga yaqin temir yöl ötadi, Andijon–Xonobod yönalişi elektrlaştirilgan.

ÖzME ma'lumotiga köra, tumanda 30 ga yaqin umumta'lim maktabi, litsey va gimnaziyalar, musiqa maktablari, kasalxonalar, Janubiy Olamuşukdagi fizioterapiya sanatoriysi va Yorqişloqdagi «Neftçi» sanatoriysi, ölkaşunoslik muzeyi hamda madaniyat va istirohat boği faoliyat körsatgan. 1999-yildan «Jalolquduq hayoti» tuman gazetasi çiqadi.