Jaloyirlar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38–39-b. — ziyouz.com
Jaloyirlar JALOYIRLAR, jaloirlar — turkiy xalqlardan biri. Raşiduddinnnnt yozişiga köra, J. 12-a.da Onon va Kerulen daryolari böyida yaşaşgan. Ular 10 bölakka (qabilaga) bölingan, har bir qabilaning öz sarkardasi (qabila boşliği) bölgan. J.ning katta bir qismi kidonlar b-n bölgan uruşda yengilgaç, Çingizxon ajdodlariga tobe bölgan. Çingizxon hukmronligi davrida, J.dan bir qança e'tiborli beklar va laşkarboşilar yetişib çiqqan. 12-a.ning oxiri va 13-a.ning boşlarida J.ning katta qismi Yettisuv va Movarounnahrning ayrim viloyatlari (Ohangaron vodiysi va Xöjand tumani) ga köçib kelib örnaşgan. 1370 y.da Amir Temur bu guruhni öziga tobe etadi, ammo J. tez-tez qözğolon kötarib turişgan. 1376 y.dagi qözğolon bostirilgaç, ular bir qança guruhlarga ajratilib, bir bölagi Toşkent vohasida qoldirilgan, qolganlari Movarounnahrning bir qança tumanlariga (asosan, Zarafşon böylariga) köçirilgan. Şu tarzda Amir Temur J.ning Ohangaron va Xöjand ulusini tarqatib yuboradi. Özbekistonda Jaloyir nomi b-n boğliq qişloqlar bor.
13-a. davomida J.ning katta bir guruhi Ozarbayjon va Iroqqa köçib öz davlatini barpo etganlar (q. Jaloyiriylar davlati).
Örta Osiyo va Qozoğistonda yaşovçi J. keyinçalik özbek, qozoq, qoraqalpoq va qirğiz millatlari tarkibiga kirgan. Qozoqlar tarkibidagi J. yirik uruğlarga bölingan: sirmonoq, oriqtinim, boyçegir, qayçili, sigirçi, bolğali, kuçuk, qoraçopon, andas, qalps, mirza, öroqli, oqböyim. Qirğizlar tarkibida J.ning kuçuk, minğitay, supatay uruğlari bölgan. Özbeklar tarkibida J.ning ikki yirik qayçili va bolğali uruğlari hamda bir qança uruğ bölinmalari bölgan (qarğali, boşqird, qaroabudal, qoraköli, qoraçopon, çuvuldoq, jastaban va b.).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАЛОЙИРЛАР, жалоирлар — туркий халқлардан бири. Рашидуддиннннт ёзишига кўра, Ж. 12-а.да Онон ва Керулен дарёлари бўйида яшашган. Улар 10 бўлакка (қабилага) бўлинган, ҳар бир қабиланинг ўз саркардаси (қабила бошлиғи) бўлган. Ж.нинг катта бир қисми кидонлар б-н бўлган урушда енгилгач, Чингизхон аждодларига тобе бўлган. Чингизхон ҳукмронлиги даврида, Ж.дан бир қанча эътиборли беклар ва лашкарбошилар етишиб чиққан. 12-а.нинг охири ва 13-а.нинг бошларида Ж.нинг катта қисми Еттисув ва Мовароуннаҳрнинг айрим вилоятлари (Оҳангарон водийси ва Хўжанд тумани) га кўчиб келиб ўрнашган. 1370 й.да Амир Темур бу гуруҳни ўзига тобе этади, аммо Ж. тез-тез қўзғолон кўтариб туришган. 1376 й.даги қўзғолон бостирилгач, улар бир қанча гуруҳларга ажратилиб, бир бўлаги Тошкент воҳасида қолдирилган, қолганлари Мовароуннаҳрнинг бир қанча туманларига (асосан, Зарафшон бўйларига) кўчирилган. Шу тарзда Амир Темур Ж.нинг Оҳангарон ва Хўжанд улусини тарқатиб юборади. Ўзбекистонда Жалойир номи б-н боғлиқ қишлоқлар бор.
13-а. давомида Ж.нинг катта бир гуруҳи Озарбайжон ва Ироққа кўчиб ўз давлатини барпо этганлар (қ. Жалойирийлар давлати).
Ўрта Осиё ва Қозоғистонда яшовчи Ж. кейинчалик ўзбек, қозоқ, қорақалпоқ ва қирғиз миллатлари таркибига кирган. Қозоқлар таркибидаги Ж. йирик уруғларга бўлинган: сирмоноқ, ориқтиним, бойчегир, қайчили, сигирчи, болғали, кучук, қорачопон, андас, қалпс, мирза, ўроқли, оқбўйим. Қирғизлар таркибида Ж.нинг кучук, минғитай, супатай уруғлари бўлган. Ўзбеклар таркибида Ж.нинг икки йирик қайчили ва болғали уруғлари ҳамда бир қанча уруғ бўлинмалари бўлган (қарғали, бошқирд, қароабудал, қоракўли, қорачопон, чувулдоқ, жастабан ва б.).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.