Jambul viloyati
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 48–49-b. — ziyouz.com
Jambul viloyati - Qozoğiston Respublikasi jan.dagi viloyat. 1939 y. 14 okt.da taşkil etilgan. Qozoq xalq oqini Jambul nomiga qöyilgan. Mayd. 144,3 ming km2. Aholisi 999,6 ming kişi (1999), asosan qozoqlar, şuningdek, özbek, rus, nemis, ukrain, tatar, dungan va b. millat vakillari ham yaşaydi. Markazi — Taroz ş.
Viloyat xududi asosan tekislik. Şim. qismini (viloyat hududining uz) Betpakdala çöli egallagan. Çu daryosi vodiysidan jan.da Möyinqum çöli joylaşgan. Viloyat jan.-ğarbida Qoratov tizmasi (1600 m), şarq va jan.-şarqida Jeltov va Aytov toğlari (1506 m), jan.da Qirğiziston tizmasining şim. yon bağri (4000 m gaça) bor. Şim. qismida iqlim keskin kontinental (yanv. ning örtaça t-rasi —10° dan —14°
gaça, iyulning örtaça t-rasi 25— 27°). Yiliga 100—200 mm yoğin yoğadi. Toğ oldi qismlarida iqlim yumşoqroq (örtaça t-ra yanvarda —5° dan —8° gaça, iyulda 20—22°). Yiliga 350 mm, toğlarda 500—600 mm dan 700—900 mm gaça yoğin yoğadi. Vegetatsiya davri 200— 225 kun. Asosiy daryolari: Çu, Talas, Assa. Yirik köllari: Balxaş (jan.- ğarbiy qismi), Biyli köli, Oqköl. Tekislik va yon bağirlardagi surqönğir tuproqlarda şuvoq-şöra ösadi; ba'zan taqir va şörxoklar uçraydi. Qumlarda saksovul, 800—1500 m balandliklardagi böz tuproqlarda şuvoq-boşoqlilar va çalov-betaga, 1500— 1700 m dan 2000 m gaça balandliklardagi kaştan tuproqlarda toğ teragi va tyanşan qoraqarağayi ösadi. 2100 m dan balandda subalp va alp ötloqlari bor. Çöllarda qum yumronqoziği, qöşoyoq, jayran, yelik, sayğoq; toğlarda toğ eçkisi, arxar; yirtqiçlardan böri, tulki, börsiq; sudraluvçilardan ilon, toşbaqa, kaltakesak; umurtqasizlardan biy, qoraqurt, çayon; köl va daryolarda okun (olabuğa), marinka (qorabaliq), sazan, sudak (oq marka), leşç (törta) kabi baliqlar bor.
J. v.da obikor dehqonçilik va yaylov çorvaçiligi b-n birga har xil sanoat tarmoqlari rivojlangan. Fosforit kon-kimyo k-ti (Qoratovda), Tarozda superfosfat, xrom, rezina buyumlari z-dlari, çarm poyabzal korxonasi, jun, tikuvçilik, attorlik f-kalari (Tarozda), sut va pişloq z-dlari (Taroz, Qoratov, Çu va tuman markazlarida) bor. Metallsozlik — ehtiyot qismlar, kommunal asbob-uskunalar, agregat tuzatiş, texnologik metall konstruksiyalari, tuzatiş-mexanika (Taroz, Çu, Lugovayada), avtomobil remonti (Granitogorsqsa) z-dlaridan iborat. Ğişt, gips, köprik va temirbeton buyumlari, uysozlik z-dlari, quriliş detallari va konstruksiyalari k-tlari, mebel f-kasi (Tarozda), quriliş materiallari k-tlari (Taroz, Qoratov) bor. Q. x.da çorvaçilik hamda dehqonçilik yetakçi tarmoq hisoblanadi. Donli ekinlar, texnika ekinlari (şu jumladan qand lavlagi), sabzavot-poliz va kartoşka, yemxaşak ekinlari ekiladi. Boğdorçilik, tokçilik rivojlangan. Çorvaçilikda asosan mayin junli va yarim mayin junli hamda qoraköl qöylari boqiladi.
J. v. hududidan Taroz— Qoratov— Janatas, Lugovaya—Bişkek, Çu—Möyinti t. y. tarmoqlari ötgan. Avtomobil yölining asosiy avtomagistrali Toşkent— Bişkek—Olmaota. Havo yöllari Tarozni Moskva, Olmaota va b. şaharlar, viloyatning tumanlari b-n boğlaydi. 3 oliy öquv yurti, ölkaşunoslik muzeyi, 2 drama teatri bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАМБУЛ ВИЛОЯТИ - Қозоғистон Республикаси жан.даги вилоят. 1939 й. 14 окт.да ташкил этилган. Қозоқ халқ оқини Жамбул номига қўйилган. Майд. 144,3 минг км2. Аҳолиси 999,6 минг киши (1999), асосан қозоқлар, шунингдек, ўзбек, рус, немис, украин, татар, дунган ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Маркази — Тароз ш.
Вилоят худуди асосан текислик. Шим. қисмини (вилоят ҳудудининг уз) Бетпакдала чўли эгаллаган. Чу дарёси водийсидан жан.да Мўйинқум чўли жойлашган. Вилоят жан.-ғарбида Қоратов тизмаси (1600 м), шарқ ва жан.-шарқида Желтов ва Айтов тоғлари (1506 м), жан.да Қирғизистон тизмасининг шим. ён бағри (4000 м гача) бор. Шим. қисмида иқлим кескин континентал (янв. нинг ўртача т-раси —10° дан —14°
гача, июлнинг ўртача т-раси 25— 27°). Йилига 100—200 мм ёғин ёғади. Тоғ олди қисмларида иқлим юмшоқроқ (ўртача т-ра январда —5° дан —8° гача, июлда 20—22°). Йилига 350 мм, тоғларда 500—600 мм дан 700—900 мм гача ёғин ёғади. Вегетация даври 200— 225 кун. Асосий дарёлари: Чу, Талас, Асса. Йирик кўллари: Балхаш (жан.- ғарбий қисми), Бийли кўли, Оқкўл. Текислик ва ён бағирлардаги сурқўнғир тупроқларда шувоқ-шўра ўсади; баъзан тақир ва шўрхоклар учрайди. Қумларда саксовул, 800—1500 м баландликлардаги бўз тупроқларда шувоқ-бошоқлилар ва чалов-бетага, 1500— 1700 м дан 2000 м гача баландликлардаги каштан тупроқларда тоғ тераги ва тяньшан қорақарағайи ўсади. 2100 м дан баландда субальп ва альп ўтлоқлари бор. Чўлларда қум юмронқозиғи, қўшоёқ, жайран, елик, сайғоқ; тоғларда тоғ эчкиси, архар; йиртқичлардан бўри, тулки, бўрсиқ; судралувчилардан илон, тошбақа, калтакесак; умуртқасизлардан бий, қорақурт, чаён; кўл ва дарёларда окунь (олабуға), маринка (қорабалиқ), сазан, судак (оқ марка), лешч (тўрта) каби балиқлар бор.
Ж. в.да обикор деҳқончилик ва яйлов чорвачилиги б-н бирга ҳар хил саноат тармоқлари ривожланган. Фосфорит кон-кимё к-ти (Қоратовда), Тарозда суперфосфат, хром, резина буюмлари з-длари, чарм пойабзал корхонаси, жун, тикувчилик, атторлик ф-калари (Тарозда), сут ва пишлоқ з-длари (Тароз, Қоратов, Чу ва туман марказларида) бор. Металлсозлик — эҳтиёт қисмлар, коммунал асбоб-ускуналар, агрегат тузатиш, технологик металл конструкциялари, тузатиш-механика (Тароз, Чу, Луговаяда), автомобиль ремонти (Гранитогорсқца) з-дларидан иборат. Ғишт, гипс, кўприк ва темирбетон буюмлари, уйсозлик з-длари, қурилиш деталлари ва конструкциялари к-тлари, мебель ф-каси (Тарозда), қурилиш материаллари к-тлари (Тароз, Қоратов) бор. Қ. х.да чорвачилик ҳамда деҳқончилик етакчи тармоқ ҳисобланади. Донли экинлар, техника экинлари (шу жумладан қанд лавлаги), сабзавот-полиз ва картошка, емхашак экинлари экилади. Боғдорчилик, токчилик ривожланган. Чорвачиликда асосан майин жунли ва ярим майин жунли ҳамда қоракўл қўйлари боқилади.
Ж. в. ҳудудидан Тароз— Қоратов— Жанатас, Луговая—Бишкек, Чу—Мўйинти т. й. тармоқлари ўтган. Автомобиль йўлининг асосий автомагистрали Тошкент— Бишкек—Олмаота. Ҳаво йўллари Тарозни Москва, Олмаота ва б. шаҳарлар, вилоятнинг туманлари б-н боғлайди. 3 олий ўқув юрти, ўлкашунослик музейи, 2 драма театри бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.