Jambul viloyati

Jambul viloyati (qozoqça: Jambyl oblysy; 1993-yilgaça rus tilida Djambulskaya oblast) — Qozoğiston Respublikasi janubidagi viloyat. Uning markazi — Taraz şahri.

Viloyat 1939-yil 14-oktabrda taşkil etilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, unga töqqiz tuman kirgan: oltitasi Janubiy Qozoğiston, uçtasi Almaota viloyatidan ajratilgan. Viloyat qozoq xalq oqini Jambul Jabayev nomiga qöyilgan. Rus Vikipediyasiga köra, 1993-yil 4-mayda nomning rusça yozilişi «Djambulskaya»dan «Jambilskaya»ga özgartirilgan; ingliz tilidagi manbada nom 1991-yilgaça Dzhambul bölgani aytiladi. 1997-yil 8-yanvarda Jambul şahri Taraz deb qayta nomlangan.

Viloyat maydoni manbalarda 144,2–144,3 ming km² deb körsatilgan. Hududi asosan tekislik. Şimolida Betpaqdala çöli, Çu daryosi vodiysining janubida Möyinqum çöli bor. Janubi-ğarbda Qoratov tizmasi (1600 m), şarq va janubi-şarqda Jeltov va Aytov toğlari, janubda Qirğiziston tizmasining şimoliy yon bağri (4000 m gaça) joylaşgan. Asosiy daryolari: Çu, Talas, Assa; yirik köllari: Balxaş (janubi-ğarbiy qismi), Biyli, Oqköl. Şimolda iqlim keskin kontinental; yanvarning örtaça harorati −10 °C dan −14 °C gaça, iyulniki 25–27 °C.

Viloyat Almati va Qarağandi viloyatlari hamda Qirğizistonning Talas va Çuy viloyatlari bilan çegaradoş. Özbekça Vikipediyada ğarbdagi qöşni Janubiy Qozoğiston viloyati deb, inglizça Vikipediyada Turkiston viloyati deb ataladi. Hududda 4 qöriqxona (zakaznik) faoliyat yuritadi, jumladan Andasoy va «Jusandala».

Viloyat 10 tuman va Taraz şahriga bölinadi. Tuman markazlari: Bayzaq — Sarikemer, Jambul — Asa, Qörday — Qörday, Merki — Merki, Möyinqum — Möyinqum, Risqulov — Qulan, Sarisu — Janatas, Talas — Qoratov, Çu — Tölebiy. Juali tumani markazi özbekça Vikipediyada Mömişuli, rus va ingliz manbalarida Bauyrjan Momişuli deb yozilgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, aholisi 2013-yilda 1 072 862 kişi edi. Rus manbasida 2024-yil bahosi bilan taxminan 1,2 mln, ingliz manbasida 1 209 665 va 2020-yil uçun 1 130 099 kişi keltirilgan. Aholining asosiy qismi qozoqlar; şuningdek, özbeklar, ruslar, olmonlar, ukrainlar, tatarlar, dunganlar va boşqalar yaşaydi. Millatlar soni özbekça Vikipediyada 90 dan ortiq, rusça Vikipediyada 100 dan ortiq deyiladi. Qozoqlar uluşi rusça manbada 74,61 %, inglizça manbada (2020) 72,81 %.

Viloyatda suğoriladigan dehqonçilik, yaylov çorvaçiligi va sanoat rivojlangan. Qoratovda fosforit kon-kimyo kombinati bor; Tarazda superfosfat, xrom va rezina buyumlari zavodlari, charm poyabzal, jun va tikuvçilik fabrikalari joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, mamlakat fosforit zaxirasining 71,9 %i şu viloyatda. Qişloq xöjaligida donli, texnika, sabzavot-poliz ekinlari ekiladi, boğdorçilik va tokçilik rivojlangan, qöylar boqiladi.

Yalpi mahsulotda sanoat uluşi 23,8 %, qişloq xöjaligi 20,2 %, transport va aloqa 16,6 %, savdo 9,2 %, quriliş 6,5 %, boşqa sohalar 23,7 %. Hududdan Toşkent — Bişkek — Almaota avtomagistrali va temir yöl tarmoqlari ötadi. 2024-yil mayida Janatasda mineral öğitlar kimyo majmuasi qurilişi e'lon qilingan (sarmoya 1 mlrd dollardan ortiq).

Viloyatda drama teatrlari, filarmoniya va muzeylar bor. Hudud Buyuk Ipak yölining bir qismi bölgan. Tarazda Oyşa bibi, Boboja xotin, Qoraxon va Dovudbek maqbaralari joylaşgan. Rusça manbaga köra, Şu tumanidagi Oqtepa va Risqulov tumanidagi Oqirtos şahar xarobalari YUNESKO Jahon merosi obyektlari qatoriga kiradi. Tekturmas majmuasida 2018-yildan tiklaş işlari boşlangan.