Jarohat

Jarohat — gavda töqimalarining mexanik şikastlangan joyi (teri, şilliq parda, köpinça muskul, nerv, yirik tomir, suyak, böğim, içki a'zo va gavda böşliklarining butunligiga putur yetişi). Töqimaning oğrişi, qonaşi va oçilib qolişi J.ning asosiy belgilaridir. Paydo böliş şaroitiga qarab xirurgik (operatsion) J., jangda yaralaniş va tasodifiy J. ajratiladi; jarohatlovçi qurol qanday şikast yetkazganligiga qarab, kesilgan, sançilgan, çopilgan, yirtilgan (yulingan), lat yegan, ezilgan, tişlangan va öq (snaryad parçasi) tekkan J. farq qilinadi. Zaharlovçi moddalar J.ga tuşganda, zaharli jonivorlar (qoraqurt, ilon) çaqqanda zaharlangan J. paydo böladi. Quturgan hayvonlarning tişlaşi (qopişi) dan vujudga kelgan J. ayniqsa xavfli. J.lar tanadan ayrim böşliqlarga (miya, kökrak, qorin, böğin) nisbatan ularning devoridan ötgan va ötmagan turlarga ham bölinadi. Mac, kökrak böşliğidagi J. ötuvçi xarakterda bölsa, u holda kökrak böşliğidagi a'zolar (yurak, öpka, kökrak böşliği a'zolari, traxeya, qizilöngaç, aorta va h. k.) şikastlanişi yoki şikastlanmasligi mumkin. A'zolar şikastlanganda bemor zudlik b-n xirurgik bölimlarning murakkab şikastlarga ixtisoslaşgan markazlarida (neyroxirurgiya, kardioxirurgiya va h. k.) davolanişi kerak. U yerda nozik a'zolar (miya, köz, yurak va b.) mikroskop orqali nihoyatda takomillaşgan asboblar b-n operatsiya qilinadi.

Tasodifiy J.ga mikroblar (asosan, yiring tuğdiruvçi mikroblar) tuşgan böladi. Tasodifiy yoki jangovar J. jarohatlaniş paytida yoki keyin (boğlab qöyilmasa) ifloslanişi mumkin. Mikroblar (streptokokk, stafilokok va b.) J.ga jarohatlovçi quroldan, tevarak atrofdagi teri, kiyim, tuproq va b.dan ötib, tomirdan çiqqan qonda, majaqlangan töqimalarda rivojlanadi va uni yalliğlantiradi, sepsis, qoqşol, gazli gangrena kabi infeksion kasalliklarga sabab böladi. Jarohatlangan kişiga öz vaqtida yordam berib, mikroblar rivojlanişining oldini olsa böladi.

J.ning bitişi murakkab jarayon bölib, organizmning umumiy va mahalliy reaksiyasiga boğliq. Organizmning holdan toyişi, avitaminozlar, diabet, kamqonlik, moddalar almaşinuvining buzilişi J.ning bitişini qiyinlaştiradi. Jarohatlangan a'zoning qon b-n qançalik ta'minlanişi, töqimalarning şikastlaniş xarakteri ham muhim. A'zoning qon b-n yaxşiroq ta'minlanişi J.ning bitişini tezlatadi. Maye, boş va yuzdagi J. boldirning oldingi yuzasidagi J.ga nisbatan tezroq, majaqlangan, yulingan J. silliq kesilgan J.ga karaganda sekin bitadi. J. yiringlamagan, çetlari bir-biriga tegib turgan (maye, çoklangan) bölsa, 5—7 kunda bitadi. Bu birlamçi tortişib (taranglanib) bitiş deyiladi. Infeksiya tuşgan (yiringlagan) J., şuningdek, çetlari bir-biridan «qoçgan» J. ikkilamçi tortişib (taranglanib ) bitadi. Buning öziga xosligi şuki, biriktiruvçi töqima (granulyatsion töqima) rivojlanib, jarohat yuzini töldiradi. Şu tariqa pastroqdagi (içkaridagi) töqiqmalarni taşqi ta'sirlardan saqlaydi va J.ning bitişiga yordam beradi. J. granulyatsiyalar b-n tölişidan taşqari, teri çetlaridan yangi hosil bölgan epiteliy qoplami ösadi. Birlamçi tortişib bitgan J. bilinar-bilinmas çandiq (yamoq), ikkilamçi tortişib bitgan J. esa katta çandiq hosil qiladi.

Birinçi yordam: ketayotgan qon töxtatiladi, J. atrofidagi teriga spirtli yod (yod nastoykasi) surtgaç, aseptika qoidalariga rioya qilgan holda va antiseptika vositalaridan foydalanib, J.ni ifloslanişdan saqlaş, jarohatlangan a'zoni qimirlamaydigan qilib qöyiş (q. Immobilizatsiya), şundan keyin bemorni davolaş muassasasiga yetkazib boriş kerak.

Hayvon tişlagan (maye, it qopgan) kişini yaqin oradagi sanitariya-epidemiologiya stansiyasiga yoki Paster punktiga darhol yuborib, quturişga qarşi emlanadi; tişlagan it yoki boşqa hayvon veterinariya punktlariga olib boriladi.

Badan tirnalganda, çaqalanganda, zirapça kirganda, piçoq kesganda teri ifloslanmagan bölsa, J. va atrofidagi teriga spirtli yod eritmasi surtib, quruq aseptik material (maye, bint) b-n boğlab qöyiladi. Boylamni namiqiş va ifloslanişdan saqlab, 6—7 kungaça yeçmay turiş kerak. Uzoq, turgan göştni böliş yoki baliqni tozalaş vaqtida salgina bölsa-da jaro-hatlangan, badaniga igna va b. narsalar kirgan, şuningdek, J.iga tuproq tuşgan kişini ham vraçga körsatiş kerak.

J.ni infeksiyadan saqlaş va qon töxtatiş uçun birinçi yordam boğlov paketi va individual boğlov paketi işlatiladi.

Birinçi yordam boğlov paketi tayyor aseptik va antiseptik boğlov bölib, örovi bor. Sirtqi örovi rezina yugirtirilgan, suv ötkazmaydigan matodan, içkaridagisi qoğoz (pergament)dan iborat bölib, içida sterillangan boylam — doka bint b-n 1—2 ta paxta-doka yostiqça bor. Yostiqçalardan biri bint oxiriga çatib qöyilgan, ikkinçisini bint böylab suriş mumkin. Paketdan foydalanişda sirtqi örovi çetidan yirtiladi. Içkaridagi (pergament) qoğozi içiga yopiştirilgan ipdan tortib oçiladi. Bintni piça oçib, bitta yoki ikkala yostiqça J.ga yopiladi, bunda yostiqçaning J.ga qaragan tomoniga qöl tegizilmaydi. Boğlovni J.ga yopişdan oldin uning çetlariga yod suriladi.

J. öq teşib ötişdan vujudga kelgan bölsa, ikkinçi yostiqça bint böylab J.ning çiqiş teşigigaça surib boriladi va unga yopiladi. Yostiqçalar ustidan bint örab, uning uçi boğlov paketidagi qöşaloq töğnoğiç b-n mahkamlab qöyiladi.

Individual boğlov paketi — jangovar şaroitda J.larga va kuygan yuzalarga yopiladigan steril boğlov. Birinçi yordam boğlov paketiga öxşaydi: paxta viskoza binti va ikkita paxta-doka yostiqçasi bor. Yostiqçalar sirti rangli ip b-n qavilgan. Boğlov pergament qoğozga öralgan. Foydalaniş tartibi: paket şokilasidagi kertik böylab sirtqi örovi yirtiladi, pergament qoğozga öralgan boğlov, burmasidan esa xavfeiz töğnoğiç olinadi; qoğoz pardani olib taşlanadi; bintning yostiqça çatib qöyilgan erkin uçini çap qöl, yumaloqlangan uçini esa öng qöl b-n uşlanadi. Kuygan yuza katta bölsa, yostiqçalar bir-biriga yaqinlaştirilib, umumiy kompress hosil qilinadi, kuygan yuza kiçkina bölsa, yostiqçalar ustmaust qöyiladi. Söngra bintni gir aylantirib örab, uçiga töğnoğiç qadaladi.

Ad.: Oripov Ö. O., Karimov Ş. I., Umumiy xirurgiya, T., 1994.

Rahmatilla Rahmonov.