Jezqazğan
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 119–120-b. — ziyouz.com
Jezqazğan (qozoqça — mis qazimoq) — Qozoğiston Respublikasi Karaganda viloyatidagi şaqar (1954 y. gaça şaharça). Kengir suv omborining öng sohilida joylaşgan. Qarağanda ş.dan 520 km. 1997 y.dan J.ga ma'muriy jihatdan Satpayev ş. böysunadi. T.y. stansiyasi. Aholisi 148,7 ming kişi (Satpev ş. b-n birga, 1999). J.da mis rudasi borligi mahalliy aholiga qadimdan ma'lum bölgan. 1771 y. Markaziy Qozoğistonga baron Traunberg ekspeditsiyasi kelgan va Ulugtov jan. etaklarida mis rudalari borligini aniqlagan. 1847 y. yekaterinburglik savdogar Nikolay Uşakov çorvador Botir Bakasindan mis zaxiralari bor deb taxmin qilingan maydonni ijaraga olgan.
1890 y. J. konini inglizlar sotib olgan va 1913 y. bahorida mis eritiş z-di va Qarsaqpayda boyitiş f-kasini quriş uçun tayyorgarlik körgan. Mis. rudasi 20-a. boşidan oz miqdorda qazib olina boşlagan. 1925 y. Otbosar rangli metallar tresti taşkil etilib, uning tarkibida Qarsaqpay k-ti bölgan. 1928 y. Qarsaqpay mis eritiş z-di birinçi mahsulotini berdi. 1947 y. J. boyitiş f-kasi qurila boşladi, 1954 y. foydalanişga topşirildi.
J. regionida marganets konsentrati işlab çiqariladigan va oltin rudasi qazib olinadigan konlar va f-kalar, mis z-di va sim i.ç. sexi joylaşgan. J. rudasi tarkibida qörğoşin, pyx, kumuş, oltingugurt, oltin va nodir hamda tarqoq elementlar mavjud. Gidrometallurgiya, quyiş mexanika z-dlari, trikotaj f-kasi, göşt k-ti, sut z-di, emal sexi işlab turibdi. J. koni asosida misdan taşqari rangli metallurgiya rivojlangan bölib, «Qazaqmyu» korporatsiyasining «Jezkazgansvetmet» aksiyadorlik jamiyati korxonalari faoliyat körsatmoqda.
J. mis koni aniqlangan zaxirasi böyiça dunyodagi yirik konlardan biri.
J. hududida kompleks rudalar, mis, qörğoşin, kumuş, oltin, volfram, molibden, temir, marganets, optik kvarsning katta zaxiralari bor. Undan taşqari kömir, neft, gaz, tabiiy quriliş materiallari, qoplama va ziynat toşlari konlari mavjud. J.da 2 oliy öquv yurti, örta maxsus öquv yurtlari, tarix ölkaşunoslik muzeyi faoliyat körsatadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖЕЗҚАЗҒАН (қозоқча — мис қазимоқ) — Қозоғистон Республикаси Караганда вилоятидаги шақар (1954 й. гача шаҳарча). Кенгир сув омборининг ўнг соҳилида жойлашган. Қарағанда ш.дан 520 км. 1997 й.дан Ж.га маъмурий жиҳатдан Сатпаев ш. бўйсунади. Т.й. станцияси. Аҳолиси 148,7 минг киши (Сатпев ш. б-н бирга, 1999). Ж.да мис рудаси борлиги маҳаллий аҳолига қадимдан маълум бўлган. 1771 й. Марказий Қозоғистонга барон Траунберг экспедицияси келган ва Улугтов жан. этакларида мис рудалари борлигини аниқлаган. 1847 й. екатеринбурглик савдогар Николай Ушаков чорвадор Ботир Бакасиндан мис захиралари бор деб тахмин қилинган майдонни ижарага олган.
1890 й. Ж. конини инглизлар сотиб олган ва 1913 й. баҳорида мис эритиш з-ди ва Қарсақпайда бойитиш ф-касини қуриш учун тайёргарлик кўрган. Мис. рудаси 20-а. бошидан оз миқдорда қазиб олина бошлаган. 1925 й. Отбосар рангли металлар трести ташкил этилиб, унинг таркибида Қарсақпай к-ти бўлган. 1928 й. Қарсақпай мис эритиш з-ди биринчи маҳсулотини берди. 1947 й. Ж. бойитиш ф-каси қурила бошлади, 1954 й. фойдаланишга топширилди.
Ж. регионида марганец концентрати ишлаб чиқариладиган ва олтин рудаси қазиб олинадиган конлар ва ф-калар, мис з-ди ва сим и.ч. цехи жойлашган. Ж. рудаси таркибида қўрғошин, pyx, кумуш, олтингугурт, олтин ва нодир ҳамда тарқоқ элементлар мавжуд. Гидрометаллургия, қуйиш механика з-длари, трикотаж ф-каси, гўшт к-ти, сут з-ди, эмаль цехи ишлаб турибди. Ж. кони асосида мисдан ташқари рангли металлургия ривожланган бўлиб, «Қазақмью» корпорациясининг «Жезказганцветмет» акциядорлик жамияти корхоналари фаолият кўрсатмоқда.
Ж. мис кони аниқланган захираси бўйича дунёдаги йирик конлардан бири.
Ж. ҳудудида комплекс рудалар, мис, қўрғошин, кумуш, олтин, вольфрам, молибден, темир, марганец, оптик кварцнинг катта захиралари бор. Ундан ташқари кўмир, нефть, газ, табиий қурилиш материаллари, қоплама ва зийнат тошлари конлари мавжуд. Ж.да 2 олий ўқув юрти, ўрта махсус ўқув юртлари, тарих ўлкашунослик музейи фаолият кўрсатади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.