Jinsiy xromosomalar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 166–167-b. — ziyouz.com
Jinsiy xromosomalar - ayrim jinsli organizmlarda har xil jinslarga kiruvçi individlarning kariotiplaridagi farqlarni belgilovçi xromosomalar. X (iks) b-n belgilangan ikkita bir xil jinsiy xromosomalarga ega bölgan organizmlar gomogametali jins deb ataladi. Odam, sut emizuvçilar, bir qança haşarotlar, maye, drozofilada urğoçisi gomogametali, ya'ni XX xromosomali, erkaklari geterogametali hisoblanadi. Geterogametali jins xromosomalari XU (XU tipi) yoki yagona X xromosomaliga (XO tipi) ega böladi. Meyozda gomogametali jins faqat bir xil, ya'ni X xromosomali gametalarni, geterogametali jins teng miqdorda X va U xromosomali gametalarni hosil qiladi (XU tipida). XO tipida hujayralarning teng yarmi xromosomali, qolgan yarmi jinsiy xromosomaga ega bölmaydi. Tuxum hujayra X xromosomali uruğ xujayra b-n uruğlanganida zigota XX xromosomali bölib, undan urğoçi organizm, U xromosomali uruğ b-n uruğlanganida esa zigota XU xromosomali bölib, undan erkak organizm rivojlanadi. Qandala va çigirtkalarning urğoçisi gomogametali (XX), erkaklari, aksariyat hollarda, geterogametali (XO) böladi. Quşlar, kapalaklar, ayrim sudralib yuruvçilar, suvda va quruqlikda yaşovçilarning urğoçilari geterogametali (XU), erkaklari gomogametali (XX) dir. Bunday hollarda tuxum hujayralar X yoki U xromosomaga, uruğ hujayralari esa faqat bir xildagi X xromosomaga ega böladi (yana q. Jins).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИНСИЙ ХРОМОСОМАЛАР - айрим жинсли организмларда ҳар хил жинсларга кирувчи индивидларнинг кариотипларидаги фарқларни белгиловчи хромосомалар. X (икс) б-н белгиланган иккита бир хил жинсий хромосомаларга эга бўлган организмлар гомогаметали жинс деб аталади. Одам, сут эмизувчилар, бир қанча ҳашаротлар, мае, дрозофилада урғочиси гомогаметали, яъни XX хромосомали, эркаклари гетерогаметали ҳисобланади. Гетерогаметали жинс хромосомалари ХУ (ХУ типи) ёки ягона X хромосомалига (ХО типи) эга бўлади. Мейозда гомогаметали жинс фақат бир хил, яъни X хромосомали гаметаларни, гетерогаметали жинс тенг миқдорда X ва У хромосомали гаметаларни ҳосил қилади (ХУ типида). ХО типида ҳужайраларнинг тенг ярми хромосомали, қолган ярми жинсий хромосомага эга бўлмайди. Тухум ҳужайра X хромосомали уруғ хужайра б-н уруғланганида зигота XX хромосомали бўлиб, ундан урғочи организм, У хромосомали уруғ б-н уруғланганида эса зигота ХУ хромосомали бўлиб, ундан эркак организм ривожланади. Қандала ва чигирткаларнинг урғочиси гомогаметали (XX), эркаклари, аксарият ҳолларда, гетерогаметали (ХО) бўлади. Қушлар, капалаклар, айрим судралиб юрувчилар, сувда ва қуруқликда яшовчиларнинг урғочилари гетерогаметали (ХУ), эркаклари гомогаметали (ХХ) дир. Бундай ҳолларда тухум ҳужайралар X ёки У хромосомага, уруғ ҳужайралари эса фақат бир хилдаги X хромосомага эга бўлади (яна қ. Жинс).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.