Jins
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 159–160-b. — ziyouz.com
Jins (biologiyada) — jinsiy köpayişni ta'minlaydigan hamda erkak va urğoçi organizmlarni farq qilişga imkon beradigan belgilar majmui. Hayvonlarda J. belgilari organizmning morfologik, fiziologik, biokimyoviy xususiyatlari, murakkab xattiharakatlari va b. orqali namoyon böladi. J. belgilari birlamçi va ikkilamçi böladi. Birlamçi jinsiy belgilar (jinsiy bezlar, jinsiy yöllar va b.) gametalar xosil bölişi va uruğlanişni ta'minlaydi. Ikkilamçi jinsiy belgilar (tana ölçami va tuzilişi, boşi, pat yoki jun rangi, tarkibi va b.) jinsiy köpayişda muayyan ahamiyatga ega. Erkaklik jinsiy bezlari (uruğdonlar) spermatozoidlar, urğoçilik jinsiy bezlari (tu-xumdonlar) tuxum hujayralari işlab çiqaradi. Spermatozoidning tuxum hujayra b-n qöşilişi tufayli zigota hosil böladi. Zigotadan yangi organizm rivojlanadi. Jinsiy bezlar işlab çiqaradigan jinsiy gormonlar organizmning rivojlanişi, ikkilamçi jinsiy belgilarning şakllanişi va fiziologik jarayonlarning boşqarilişida muhim ahamiyatga ega. Ayrim jinsli organizmlarda urğoçilik (tuxum) va erkaklik (uruğ) gametalari urğoçi va erkak organizmlarda hosil böladi. Germafrodit organizmlarda (q. Germafroditizm) urğoçilik va erkaklik jinsiy bezlari bitta organizmning özida rivojlanadi. Gulli ösimliklar gulining tuzilişiga köra bir J.li va ikki J.li böladi (q. Gul). Bir J.li gullar bitta ösimlikning özida (q. Bir uyli ösimliklar) yoki boşqa-boşqa ösimliklarda (q. Ikki uyli ösimliklar) joylaşgan bölişi mumkin. Ba'zan bitta ösimlikning özi bir jinsli va ikki jinsli gullarga ega böladi (q. Poligamiya). J. jinsiy xromosomalar nazorati ostida rivojlanadi. Sut emizuvçilar urğoçisi hujayrlarida ikkita jinsiy (XX) xromosomalar, erkagi hujayralarida bittadan X va U xromosomalar böladi. Jinsiy köpayişda urğoçi organizm faqat bir xil, ya'ni X xromosomaga ega bölgan gameta (tuxum hujayra)lar, erkak organizm esa ikki xil, ya'ni X va U xromosomalarga ega bölgan gameta (uruğ hujayra) lar hosil qiladi. Uruğlaniş jarayonida X va U xromosomaga ega bölgan uruğ hujayralarning X xromosomali tuxum hujayra b-n qöşiliş imkoniyati teng böladi. Şuning uçun uruğlanişdan söng XX va XU xromosomali zigotalar, ya'ni urğoçi va erkak organizmlar teng nisbatda hosil böladi. Ana şu jarayon tufayli tabiatda urğoçi va erkak organizmlarning özaro teng nisbati saqlanib qoladi.
Bakriddin Zaripov, Oçil Mavlonov.
Q.: Bir uyli ösimliklar, Germafroditizm, Gul, Gul, Gul, Ğul, Ikki uyli ösimliklar, Poligamiya, Poligamiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИНС (биологияда) — жинсий кўпайишни таъминлайдиган ҳамда эркак ва урғочи организмларни фарқ қилишга имкон берадиган белгилар мажмуи. Ҳайвонларда Ж. белгилари организмнинг морфологик, физиологик, биокимёвий хусусиятлари, мураккаб хаттиҳаракатлари ва б. орқали намоён бўлади. Ж. белгилари бирламчи ва иккиламчи бўлади. Бирламчи жинсий белгилар (жинсий безлар, жинсий йўллар ва б.) гаметалар xосил бўлиши ва уруғланишни таъминлайди. Иккиламчи жинсий белгилар (тана ўлчами ва тузилиши, боши, пат ёки жун ранги, таркиби ва б.) жинсий кўпайишда муайян аҳамиятга эга. Эркаклик жинсий безлари (уруғдонлар) сперматозоидлар, урғочилик жинсий безлари (ту-хумдонлар) тухум ҳужайралари ишлаб чиқаради. Сперматозоиднинг тухум ҳужайра б-н қўшилиши туфайли зигота ҳосил бўлади. Зиготадан янги организм ривожланади. Жинсий безлар ишлаб чиқарадиган жинсий гормонлар организмнинг ривожланиши, иккиламчи жинсий белгиларнинг шаклланиши ва физиологик жараёнларнинг бошқарилишида муҳим аҳамиятга эга. Айрим жинсли организмларда урғочилик (тухум) ва эркаклик (уруғ) гаметалари урғочи ва эркак организмларда ҳосил бўлади. Гермафродит организмларда (қ. Гермафродитизм) урғочилик ва эркаклик жинсий безлари битта организмнинг ўзида ривожланади. Гулли ўсимликлар гулининг тузилишига кўра бир Ж.ли ва икки Ж.ли бўлади (қ. Гул). Бир Ж.ли гуллар битта ўсимликнинг ўзида (қ. Бир уйли ўсимликлар) ёки бошқа-бошқа ўсимликларда (қ. Икки уйли ўсимликлар) жойлашган бўлиши мумкин. Баъзан битта ўсимликнинг ўзи бир жинсли ва икки жинсли гулларга эга бўлади (қ. Полигамия). Ж. жинсий хромосомалар назорати остида ривожланади. Сут эмизувчилар урғочиси ҳужайрларида иккита жинсий (XX) хромосомалар, эркаги ҳужайраларида биттадан X ва У хромосомалар бўлади. Жинсий кўпайишда урғочи организм фақат бир хил, яъни X хромосомага эга бўлган гамета (тухум ҳужайра)лар, эркак организм эса икки хил, яъни X ва У хромосомаларга эга бўлган гамета (уруғ ҳужайра) лар ҳосил қилади. Уруғланиш жараёнида X ва У хромосомага эга бўлган уруғ ҳужайраларнинг X хромосомали тухум ҳужайра б-н қўшилиш имконияти тенг бўлади. Шунинг учун уруғланишдан сўнг XX ва ХУ хромосомали зиготалар, яъни урғочи ва эркак организмлар тенг нисбатда ҳосил бўлади. Ана шу жараён туфайли табиатда урғочи ва эркак организмларнинг ўзаро тенг нисбати сақланиб қолади.
Бакриддин Зарипов, Очил Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.