Jizzax

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 134–135-b. — ziyouz.com

Jizzax — Jizzax viloyatidagi şahar. Viloyatning ma'muriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Sangzor daryosi böyida, 460 m balandlikda joylaşgan. Toşkent—Samarqand t.y. va Katta Özbekiston trakti yoqasida. Mayd. 0,7 ming km2. Aholisi 132,5 ming kişi (2000; 1939 y. — 9 ming, 1959 y.— 15 ming, 1970 y. — 35 ming kişi), asosan özbeklar; rus, tatar, ukrain, eroniy va b. ham yaşaydi. Toşkentdan 203 km. T.y. stansiyasi. Iqlimi keskin kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi 1,5°, minimum t-ra —35°, iyulning örtaça t-rasi 28,5°, maksimum t-ra —46°.

Yunon solnomaçilari Kiropol va Gazoni alohida tilga olişadi. Arxeologlar Gazo ş.ning örnini aniq va asosli tayin etmasalarda, tarixiy manbalarda uni Samarqand va Toşkent oraliğida joylaşganligi aytiladi. Olimlar Gazoni kad. J. deb taxmin qiladilar. Toponimist olimlar J. nomini suğdiyça «Dizak» («qal'aça») sözi b-n boğlaydilar. Tarixda u Dizax nomi b-n yuritilgan.

J. Örta Osiyodan ötgan bir neça qad. karvon yölining tutaşgan joyida vujudga kelgan. Yozma manbalarda ilk bor arab geograf olimlari va sayyoxlaridan Ibn Havkal va Muqaddasiplarning asarlarida Ustruşonaning Faknon viloyatidagi şaxar deb tilga olinadi. Şahar arablar istilosidan oldin ham mavjud bölgan.

J. 9—10-a.larda somoniylar, 11 — 13-a. boşida qoraxoniylar, Xorazm şohlar davlati, 14— 15-a.larda temuriylar davlati, 16—18-a. 1-yarmida Buxoro xonligi, 18-a. 2-yarmidan 1866 y.gaça Buxoro amirligiga tobe bölgan. Şahar bir neça marta inqirozga uçrab, yana qayta tiklangan. 16—17-a.larda aholi hoz. eski bozordagi Öratepaga köçgan. 19- a. 60-y.larida u xam xarobaga aylangan. Keyinçalik yana tiklangan. 19-a. 2-yarmidan Turkiston general gubernatorligi tarkibiga kiritilgan. J.da tegirmon, juvozxona, temirçilik ustaxonalari, kulolçilik korxonalari va b. işlab turgan. Şahar 16—19-a.larda köpgina tarixiy voqealarning guvohi bölgan. 1571 y.da Abdullaxonning Daşti qipçoq xoni Boboxon va Toşkent hokimi Darveşxon b-n J.dagi töqnaşuvi şaharga köp talafot yetkazgan. 1866 y. 12—18 okt.da J. qal'asi rus bosqinçilari tomonidan töpga tutilib, vayronaga aylantirilgan. 1916 y.dagi Jizzax qözyulonits, şahar rus mustamlakaçilari tomonidan yana vayron qilinib, aholi şafqatsiz qirilgan.

J.da 1920 y.lardan boşlab yangi korxonalar qurilgan. 1930 y. mahalliy xom aşyo b-n işlaydigan ohak z-di, 1932 y. şahar elektr st-yasi, 1942 y.da paxta z-di, 1943 y.da q.x. maşinalarini ta'mirlaydigan z-d, 1949 y.da yoğ-pişloq z-di, 1960 y.da Özbekistonda eng yirik binokorlik materiallari k-ti işga tuşdi. Mirzaçöl va Qarşi çöllarini suğoriş uçun polietilen quvurlar va polixlorvinil mahsulotlari işlab çiqariladigan kimyo k-ti (1969), elevator, un z-di va aralaş yem işlab çiqariladigan sexdan iborat un k-ti qurildi (1970). 1971 y.da ğişt z-di va Toşkent trikotaj firmasi filialining birinçi bosqiçi foydalanişga topşirildi. Şuningdek, non z-di, tikuvçilik f-kasi mahsulot bera boşladi.

J.da 30 dan ortiq sanoat korxonasi işlab turibdi. Ular orasida badiiy kulolçilik buyumlari korxonasi, «Söğdiyona» firmasining tibbiyot markazi, sut-yoğ, elektromexanika z-di, quriliş materiallari k-ti, temir-beton plitalar i.ç. korxonasi, ip yigiruv, paypoq töqiş, ustki trikotaj, mebel f-kalari bor. J.da «Sogplastmaskan» (Özbekiston—Suriya), «Bazalt» (Özbekiston—Ukraina), «Kumuş» (Özbekiston—Tojikiston), «Jibri» (Özbekiston—Angliya) qöşma korxonalari işlab turibdi. 30 dan ziyod quriliş taşkiloti faoliyat körsatadi. Şaharda istiqlol boği, yopiq suv havzasi, ma'naviyat va ma'rifat markazi viloyat bölimi, «Paxtabank», «Asakabank», «Ğallabank», «Uy-joy quriliş sanoat banki», «Osiyo» bozori, «Baxmal» savdo uyi, Xotira xiyoboni, bolalar istirohat boği kabi yirik inşootlar foydalanişga topşirildi. Şahar mahallalarida yaşovçi aholi uçun Olmazor, Toşloq, Uluğbek, Zargarlik, Kimyogar, Bobur, Hamzaobod, Öratepalik, Hayrobod, Ravallik nomli zamonaviy mahalla guzarlari mavjud. Şahardagi 280 ga yaqin köçaning uzunligi qariyb 240 km ni taşkil qiladi. J.dan Toşkent ş.ga, şuningdek, respublikaning boşqa viloyat markazlariga avtobus qatnaydi. Şahar içida trolleybus qatnovi yölga qöyilgan. Aholiga 600 dan ziyod savdo va bir qança maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari xizmat qiladi.

Şaharda 3 oliy, 7 örta maxsus öquv yurti, 2 kasb-hunar, 2 akademik hamda biznes litseyi, gimnaziya, 30 ga yaqin umumiy ta'lim maktabi bor. Musiqali drama, qöğirçoq teatri, telemarkaz, 8 bolalar kutubxonasi (87 ming kitob), «Özbeknavo» viloyat konsert bölimi, «Özbekraqs» birlaşmasining viloyat bölimi, 2 muzey, 2 musiqa, 4 san'at maktabi mavjud. 3 sport maktabi, markaziy stadion, 2 futbol maydoni, 2 suziş havzasi, tennis korti, 32 sport zali va bir qança sport maydonlari faoliyat körsatadi.

Örda, Bobo Yak, Qaliyatepa, Nuriddin Hoji madrasasi kabi tarixiy va me'moriy yodgorliklar saqlanib qolgan.

J.da Ya.Ğ. Ğulomov (1951, 1960-61), H. Muhamedov (1956—59), M. Aminjonova (1964), S. Rahimov (1966—70), R. A. Badaxov (1980), Ö. Alimov (1982— 84) va b. arxeologik qazişlar olib borganlar. J. hududidagi Uçtepa mavzesidagi 3—4-a.larga oid mozortepalardan turli sopol parçalari, tangalar topildi. J. yaqinida 1955 y. Ya. Ğ. Ğulomov jez davriga oid toş kursini topgan.

J.dan köpgina maşhur kişilar: davlat arbobi va yozuvçi Şarof Raşidov, şoir Hamid Olimjon, adib Sarvar Azimov, Özbekiston xalq artisti Xosiyat Azimova, 1941—45 y.lar uruşi qaxramonlari J. Törayev, Ye.I. Ivanin, G.M. Gubarkov, Mehnat Qahramoni B. Pirmatov va b. yetişib çiqqan. Şaharda «Jizzax ovozi» gaz. muntazam naşr etiladi (adadi 2000).

Ad.: Haydarov H., Jizzax viloyati tarixi, T., 1996.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖИЗЗАХ — Жиззах вилоятидаги шаҳар. Вилоятнинг маъмурий, иқтисодий ва маданий маркази. Сангзор дарёси бўйида, 460 м баландликда жойлашган. Тошкент—Самарқанд т.й. ва Катта Ўзбекистон тракти ёқасида. Майд. 0,7 минг км2. Аҳолиси 132,5 минг киши (2000; 1939 й. — 9 минг, 1959 й.— 15 минг, 1970 й. — 35 минг киши), асосан ўзбеклар; рус, татар, украин, эроний ва б. ҳам яшайди. Тошкентдан 203 км. Т.й. станцияси. Иқлими кескин континентал. Янв.нинг ўртача т-раси 1,5°, минимум т-ра —35°, июлнинг ўртача т-раси 28,5°, максимум т-ра —46°.

Юнон солномачилари Кирополь ва Газони алоҳида тилга олишади. Археологлар Газо ш.нинг ўрнини аниқ ва асосли тайин этмасаларда, тарихий манбаларда уни Самарқанд ва Тошкент оралиғида жойлашганлиги айтилади. Олимлар Газони кад. Ж. деб тахмин қиладилар. Топонимист олимлар Ж. номини суғдийча «Дизак» («қалъача») сўзи б-н боғлайдилар. Тарихда у Дизах номи б-н юритилган.

Ж. Ўрта Осиёдан ўтган бир неча қад. карвон йўлининг туташган жойида вужудга келган. Ёзма манбаларда илк бор араб географ олимлари ва сайёхларидан Ибн Ҳавкал ва Муқаддасипларнинг асарларида Уструшонанинг Факнон вилоятидаги шахар деб тилга олинади. Шаҳар араблар истилосидан олдин ҳам мавжуд бўлган.

Ж. 9—10-а.ларда сомонийлар, 11 — 13-а. бошида қoрахонийлар, Хоразм шоҳлар давлати, 14— 15-а.ларда темурийлар давлати, 16—18-а. 1-ярмида Бухоро хонлиги, 18-а. 2-ярмидан 1866 й.гача Бухоро амирлигига тобе бўлган. Шаҳар бир неча марта инқирозга учраб, яна қайта тикланган. 16—17-а.ларда аҳоли ҳоз. эски бозордаги Ўратепага кўчган. 19- а. 60-й.ларида у хам харобага айланган. Кейинчалик яна тикланган. 19-а. 2-ярмидан Туркистон генерал губернаторлиги таркибига киритилган. Ж.да тегирмон, жувозхона, темирчилик устахоналари, кулолчилик корхоналари ва б. ишлаб турган. Шаҳар 16—19-а.ларда кўпгина тарихий воқеаларнинг гувоҳи бўлган. 1571 й.да Абдуллахоннинг Дашти қипчоқ хони Бобохон ва Тошкент ҳокими Дарвешхон б-н Ж.даги тўқнашуви шаҳарга кўп талафот етказган. 1866 й. 12—18 окт.да Ж. қалъаси рус босқинчилари томонидан тўпга тутилиб, вайронага айлантирилган. 1916 й.даги Жиззах қўзюлониц, шаҳар рус мустамлакачилари томонидан яна вайрон қилиниб, аҳоли шафқатсиз қирилган.

Ж.да 1920 й.лардан бошлаб янги корхоналар қурилган. 1930 й. маҳаллий хом ашё б-н ишлайдиган оҳак з-ди, 1932 й. шаҳар электр ст-яси, 1942 й.да пахта з-ди, 1943 й.да қ.х. машиналарини таъмирлайдиган з-д, 1949 й.да ёғ-пишлоқ з-ди, 1960 й.да Ўзбекистонда энг йирик бинокорлик материаллари к-ти ишга тушди. Мирзачўл ва Қарши чўлларини суғориш учун полиэтилен қувурлар ва полихлорвинил маҳсулотлари ишлаб чиқариладиган кимё к-ти (1969), элеватор, ун з-ди ва аралаш ем ишлаб чиқариладиган цехдан иборат ун к-ти қурилди (1970). 1971 й.да ғишт з-ди ва Тошкент трикотаж фирмаси филиалининг биринчи босқичи фойдаланишга топширилди. Шунингдек, нон з-ди, тикувчилик ф-каси маҳсулот бера бошлади.

Ж.да 30 дан ортиқ саноат корхонаси ишлаб турибди. Улар орасида бадиий кулолчилик буюмлари корхонаси, «Сўғдиёна» фирмасининг тиббиёт маркази, сут-ёғ, электромеханика з-ди, қурилиш материаллари к-ти, темир-бетон плиталар и.ч. корхонаси, ип йигирув, пайпоқ тўқиш, устки трикотаж, мебель ф-калари бор. Ж.да «Согпластмаскан» (Ўзбекистон—Сурия), «Базальт» (Ўзбекистон—Украина), «Кумуш» (Ўзбекистон—Тожикистон), «Жибри» (Ўзбекистoн—Англия) қўшма корхоналари ишлаб турибди. 30 дан зиёд қурилиш ташкилоти фаолият кўрсатади. Шаҳарда истиқлол боғи, ёпиқ сув ҳавзаси, маънавият ва маърифат маркази вилоят бўлими, «Пахтабанк», «Асакабанк», «Ғаллабанк», «Уй-жой қурилиш саноат банки», «Осиё» бозори, «Бахмал» савдо уйи, Хотира хиёбони, болалар истироҳат боғи каби йирик иншоотлар фойдаланишга топширилди. Шаҳар маҳаллаларида яшовчи аҳоли учун Олмазор, Тошлоқ, Улуғбек, Заргарлик, Кимёгар, Бобур, Ҳамзаобод, Ўратепалик, Ҳайробод, Раваллик номли замонавий маҳалла гузарлари мавжуд. Шаҳардаги 280 га яқин кўчанинг узунлиги қарийб 240 км ни ташкил қилади. Ж.дан Тошкент ш.га, шунингдек, республиканинг бошқа вилоят марказларига автобус қатнайди. Шаҳар ичида троллейбус қатнови йўлга қўйилган. Аҳолига 600 дан зиёд савдо ва бир қанча маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари хизмат қилади.

Шаҳарда 3 олий, 7 ўрта махсус ўқув юрти, 2 касб-ҳунар, 2 академик ҳамда бизнес лицейи, гимназия, 30 га яқин умумий таълим мактаби бор. Мусиқали драма, қўғирчоқ театри, телемарказ, 8 болалар кутубхонаси (87 минг китоб), «Ўзбекнаво» вилоят концерт бўлими, «Ўзбекрақс» бирлашмасининг вилоят бўлими, 2 музей, 2 мусиқа, 4 санъат мактаби мавжуд. 3 спорт мактаби, марказий стадион, 2 футбол майдони, 2 сузиш ҳавзаси, теннис корти, 32 спорт зали ва бир қанча спорт майдонлари фаолият кўрсатади.

Ўрда, Бобо Як, Қалиятепа, Нуриддин Ҳожи мадрасаси каби тарихий ва меъморий ёдгорликлар сақланиб қoлган.

Ж.да Я.Ғ. Ғуломов (1951, 1960-61), Ҳ. Муҳамедов (1956—59), М. Аминжонова (1964), С. Раҳимов (1966—70), Р. А. Бадахов (1980), Ў. Алимов (1982— 84) ва б. археологик қазишлар олиб борганлар. Ж. ҳудудидаги Учтепа мавзесидаги 3—4-а.ларга оид мозортепалардан турли сопол парчалари, тангалар топилди. Ж. яқинида 1955 й. Я. Ғ. Ғуломов жез даврига оид тош курсини топган.

Ж.дан кўпгина машҳур кишилар: давлат арбоби ва ёзувчи Шароф Рашидов, шоир Ҳамид Олимжон, адиб Сарвар Азимов, Ўзбекистoн халқ артисти Хосият Азимова, 1941—45 й.лар уруши қахрамонлари Ж. Тўраев, Е.И. Иванин, Г.М. Губарьков, Меҳнат Қаҳрамони Б. Пирматов ва б. етишиб чиққан. Шаҳарда «Жиззах овози» газ. мунтазам нашр этилади (адади 2000).

Ад.: Ҳайдаров Ҳ., Жиззах вилояти тарихи, Т., 1996.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.